De vrije val van de SPD

Wat aanvankelijk een slimme coup leek, wordt inmiddels beschouwd als een impulsieve en onverantwoorde daad. Is Gerhard Schröder nog te redden?...

Bondskanselier Schröder genoot op 22 mei nog wel zoveel vertrouwen, dat hij meteen werd geïdentificeerd als het meesterbrein achter de coup die SPD-leider Franz Müntefering om tien voor half zeven ' s avonds ten uitvoer bracht. Uit de eerste 'betrouwbare prognoses' van de deelstaatverkiezingen in Noordrijn-Westfalen (NRW) kon worden opgemaakt dat de SPD na 39 jaar als sterkste partij door de CDU was afgelost. In zo'n geval wordt al snel van een 'historische nederlaag' gesproken. Het enige dat Schröder en Müntefering nog konden doen, was de aandacht afleiden van het echec. Om Jürgen Rüttgers, de CDU-lijsttrekker in NRW, niet te laten gloriëren te midden van uitgelaten partijgenoten. Om zichzelf te behoeden voor de oneliners van machtsdronken oppositieleiders. En om te voorkomen dat ontevreden SPD'ers een greep naar de macht zouden doen.

Met dit drieledig oogmerk deelde Müntefering - met alle kalmte die hij maar kon verzamelen - mee dat hij en de bondskanselier opteerden voor vervroegde Bondsdagverkiezingen in het najaar. 'Om politieke duidelijkheid te scheppen', verklaarde hij zich nader. Want onder invloed van de verkiezingen in NRW had het overwicht van de oppositie in de Bondsraad - de Kamer van deelstaten - 'politiek onwerkbare vormen' aangenomen.

Zijn coup kwam tegemoet aan het eerste oogmerk dat hem werd toegedicht. Tijdens het restant van de lange verkiezingsavond ging het niet meer over NRW en over de corrigerende tik die aan de SPD was uitgedeeld, maar uitsluitend nog over de Bondsdagverkiezingen in het najaar. Vanuit het verre Berlijn had Gerhard Schröder de gebeurtenissen in Düsseldorf, de hoofdstad van NRW, grondig kunnen ontregelen. Tot zijn innige tevredenheid, zo werd algemeen verondersteld .

Of hij met zijn 'vlucht naar voren' de mogelijkheid van een herverkiezing naderbij had gebracht, werd betwijfeld. De verkiezingsuitslag in NRW en de peilingen elders in het land rechtvaardigden geen optimisme. Maar je wist het maar nooit met Schröder. Hij schept er behagen in om vanuit ogenschijnlijk kansloze posities het initiatief te hernemen. Met veel gewiekstheid, behendigheid, opportunisme en een niet te stillen m a ch t s h o n g e r .

Zo wist hij in de nazomer van 2002 twee uiteenlopende kwesties - de overstromingen in het oosten van Duitsland, en het onbehagen over de Amerikaanse Irak-politiek - electoraal uit te buiten. Hij ontpopte zich als bekwaam en genereus crisismanager, en zette de transatlantische verhoudingen onder druk met zijn onverhoedse en voorbarige uitspraak dat Duitsland onder geen beding een militaire campagne tegen Irak zou steunen. De relatie met de VS heeft zich drie jaar na dato nog niet hersteld van de schade die de bondskanselier toen heeft aangebracht, maar de mensen vonden het prachtig. Tegen alle prognoses in, bezorgden zij hem een tweede regeringstermijn.

Een dergelijke ontknoping zit er nu niet in. Daarover waren de commentatoren en analisten het meteen eens. Maar zij konden hun bewondering voor het 'lef' en de 'bravoure' van de bondskanselier niet verhelen. En zij gingen er eensgezind van uit dat hij zijn coup zorgvuldig had voorbereid en met de direct betrokkenen - coalitiegenoot De Groenen en bondspresident Horst Köhler - had besproken. Daags na de verkiezingen in NRW moest echter al worden vastgesteld dat dit vertrouwen in de politieke en constitutionele zorgvuldigheid van Schröder ongegrond was.

Zo bleken De Groenen niet in de plannen van Schröder en Müntefering te zijn gekend. Alleen Joschka Fischer - minister van Buitenlandse Zaken en boegbeeld van De Groenen - was er enige uren tevoren over geïnformeerd. Maar geconsulteerd was hij niet. En dat stak. Want De Groenen hebben als junior-partner in de coalitie van Schröder altijd blijk gegeven van hun loyaliteit en onbaatzuchtigheid. Zozeer zelfs dat zij enigszins van hun ecologische beginselen vervreemd zijn geraakt.

Zondebok

Maar de SPD heeft deze offervaardigheid onbeantwoord gelaten. Sterker: ze is steeds meer afstand van De Groenen gaan nemen. Binnen de linkerpartijvleugel fungeert de coalitiegenoot zelfs als zondebok voor de neergang van de SPD. De Groenen - die zich hebben ontwikkeld tot een links-liberale partij met een bovengemiddeld welvarende achterban - hebben zich immers hard gemaakt voor het sociale hervormingsprogramma waarmee Gerhard Schröder zoveel misnoegen heeft gewekt bij zijn 'natuurlijke achterban' van arbeiders en werklozen.

Een nog grotere omissie is dat Schröder het staatshoofd niet over de op handen zijnde coup heeft geïnformeerd. Bondspresident Köhler moest naderhand erkennen er via de televisie kennis van te hebben genomen. En inderdaad: de gang van zaken had ook hem nogal bevreemd. Hiermee gaf Köhler discreet te kennen dat de bondskanselier niet alleen heeft gezondigd tegen de wellevendheid, maar ook tegen de constitutionele zuiverheid. Want nieuwe verkiezingen kunnen alleen door het staatshoofd worden uitgeschreven. De bondskanselier kan alleen het vertrouwen vragen van het parlement. Of de uitslag van deze stemming verkiezingen rechtvaardigt, is uitsluitend ter beoordeling van de bondspresident.

Gênant Het werd allemaal nog gênanter voor Schröder, toen regeringswoordvoerder Belan Anda zich mengde in de brandende vraag wanneer Schröder precies contact had gezocht met de president. Volgens Anda had de bondskanselier op de middag van 22 mei, toen de stemlokalen in NRW nog geopend waren, al geprobeerd Köhler te bereiken. Hij trof het staatshoofd echter niet thuis, maar heeft daar niet de gevolgtrekking aan verbonden dat Müntefering beter nog even kon wachten met zijn explosieve commentaar op de verkiezingsuitslag .

Uiteindelijk hebben Schröder en Köhler elkaar de week na de verkiezingen gesproken. De reconstructie van dit gesprek in Der Spiegel heeft bijgedragen aan het politiek sfeerbederf in Berlijn. In de eerste plaats vanwege de inhoud. Schröder zou ten overstaan van de president hebben erkend dat hij met vervroegde verkiezingen hoopte te ontkomen aan 'chantage' door de linkerpartijvleugel. De betrokken kameraden waren weliswaar niet verrast door deze ontboezeming, maar wel door de natuurgetrouwe weergave ervan in Der Spiegel. Dat wierp de vraag op wie hiervoor verantwoordelijk was. De bondspresident, menen de Bondsdagleden Michael Müller en Ludwig Stiegler. Want die heeft - als CDU-lid en 'vriend van het grootkapitaal' - belang bij de demontage van de bondskanselier. 'De heer Köhler is de meest partijpolitieke bondspresident die Duitsland ooit had', zei Müller. 'Hij is omringd door een knalharde CDU-FDP entourage.' Stiegler heeft aangekondigd 'de confrontatie met de bondspresident' te zullen zoeken. En hij sprak niet alleen voor de eigen parochie van linkse SPD'ers: Johannes Kahrs, de officieuze woordvoerder van de behoudende partijvleugel (de zogenoemde Seeheimer Kring) heeft zich bij de kritiek aangesloten. Volgens hem misbruikt Köhler zijn ambt voor partijpolitieke doelen en 'lastercampagnes van de goedkoopste soort'.

Het partij-establishment - aangevoerd door Schröder, Müntefering en minister Otto Schily (Binnenlandse Zaken) - heeft geschrokken en getergd op deze erupties gereageerd. Zij hebben bij herhaling hun respect voor de bondspresident en zijn taakopvatting

tot uiting gebracht, en prijzen de harmonieuze samenwerking tussen het staatshoofd en de bondskanselier. Hiermee hebben zij echter niet de indruk kunnen wegnemen dat de SPD is ten prooi gevallen aan chaos, ontbinding en richtingenstrijd .

Dit proces wordt mogelijk bevorderd door de recente ontwikkelingen ter linker zijde van de SPD. De Wahlalternative Arbeit und Soziale Gerechtigkeit (WASG), een afsplitsing van SPD'ers die Schröder neo-liberale dwalingen verwijten, heeft aansluiting gezocht bij de post-communistische PDS (die haar machtsbasis in de vroegere DDR heeft). De verbintenis zal vermoedelijk dit weekeinde al worden beklonken. En alsof dat nog niet erg genoeg is (voor de SPD): de vroegere partijleider Oskar Lafontaine heeft aangekondigd de nieuwe formatie te willen aanvoeren - wellicht samen met PDS-leider Gregor Gysi. De nieuwe linkse partij is, volgens opiniepeilingen, goed voor tien procent van de stemmen. En hiervan zal uiteraard vooral de SPD de nadelen ondervinden.

Complottheorieën Het huidige klimaat blijkt buitengewoon groeizaam voor roddels en complottheorieën. De linkerpartijvleugel zou zich willen aansluiten bij het fusieproduct van WASG en PDS (dat nog geen naam heeft). Schröder zou nog vóór de verkiezingen worden vervangen door hetzij Franz Müntefesporig ring, hetzij Kurt Beck, ministerpresident van de deelstaat Rijnland-Palts. De laatste verklaarde zich met dit voorstel akkoord op voorwaarde 'dat ik ook de finale van het WK voetbal in 2006 mag fluiten'.

'Schröder is een tacticus, maar geen strateeg', concludeerde de Süddeutsche Zeitung, het politieke slagveld overziend. En dat is bij verre de meest vriendelijke kwalificatie die de laatste dagen van de bondskanselier in drukvorm is verschenen. De meeste commentatoren houden het erop dat Schröder op 22 mei impulsief - dus onverantwoord - heeft gehandeld, en elke controle over de loop der gebeurtenissen heeft verloren.

Niet de SPD heeft baat gehad bij zijn coup, maar - naar het zich laat aanzien - de CDU. Binnen een dag na de verkiezingen in NRW had ze partijleider Angela Merkel tot lijsttrekker gepromoveerd - een handeling waaraan anders wellicht maanden van aarzeling of strijd vooraf zouden zijn gegaan. Maar bovenal is ze nu tot politieke keuzes gedwongen. Begin juli zal de CDU haar verkiezingsprogramma presenteren. Als de tekenen niet bedriegen, zullen hierin rigoureuze ingrepen in het onbetaalbare stelsel van sociale voorzieningen worden aangekondigd. De Duitsers zijn daar na enkele decennia van pappen en nathouden kennelijk aan toe: als er nu verkiezingen werden gehouden, zou de CDU de absolute meerderheid behalen. In zo'n comfortabele positie heeft ze geen veertig jaar meer verkeerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden