De vreugdeloze formatie: niemand kijkt uit naar 'een lekker potje regeren'

Rutte II breekt maandag het record van langstzittende naoorlogse regering, maar de beoogde opvolgers trekken er vooral lessen in voorzichtigheid uit. Niemand wil de nieuwe Diederik Samsom worden. De voorbode van een flets kabinet?

Premier Mark Rutte op het Binnenhof terwijl hij naar de onderhandelingen voor de formatie loopt.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Ze bellen nog wekelijks, premier Mark Rutte en zijn verbannen bondgenoot Diederik Samsom. De afgelopen week spraken ze met een gevoel van genoegdoening over de spectaculaire economische cijfers. Nederland is nu 'zo'n beetje de snelst groeiende economie van de Westerse wereld', aldus Rutte. 'Daar hebben wij samen toch een bijdrage aan mogen leveren,' merkte de premier bij EenVandaag tevreden op.

Maandag mogen de twee architecten van Rutte II elkaar nog een keer feliciteren. Hun kabinet breekt dan het record van Lubbers III als langst zittende naoorlogse regering, al is de premier daar niet erg van onder de indruk. 'Dat komt vooral door die trage formatie.'

Er zijn meer factoren die de feestvreugde drukken. Bij de VVD wordt met aanzwellende nostalgie gesproken over 'de PvdA van Samsom'. Onder het leiderschap van Asscher is de relatie bekoeld. Dat kan volgende week al blijken. Als er geen extra geld wordt gevonden voor onderwijzers en lagere inkomens dreigen de PvdA-bewindslieden na ruim 1750 dagen regeren alsnog uit de Trêveszaal weg te lopen.

Tekst gaat verder onder de foto.

Diederik Samsom en Mark Rutte in de wandelgangen van de Tweede Kamer in maart 2016.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Het zou op de valreep toch nog een afscheid zijn van wat Samsom altijd 'de schoonheid van het compromis' noemde. Het was juist de kunst van 'het elkaar iets gunnen' die Rutte II al die jaren overeind hield.

Niet alleen in de Trêveszaal, maar ook aan de formatietafel is de terughoudendheid voelbaar. De schoonheid van het compromis is ingewisseld voor de schoonheid van het politiek overleven. De formatie bestaat nu al 156 dagen uit weifelen en aftasten. Kernvraag: kan onze eigen achterban dit wel dragen?

Wat aan het eind van de rit gebeurde met Samsom is daarbij een schrikbeeld, erkennen ingewijden. Zo zijn ze er bij D66 nog steeds van overtuigd dat de gedroomde coalitiepartner, Jesse Klaver, uiteindelijk terugschrok voor regeringsdeelname uit angst dat zijn opmars net zo abrupt zou eindigen als die van de ex-PvdA-leider. Rutte probeerde hem nog wel enthousiast te maken. 'Spring, Jesse, spring', zei de premier bij één van de moeizame sessies, maar dat zal eerder afschrikwekkend hebben geklonken. Teveel van zijn voormalige (gedoog)partners - Maxime Verhagen, Jolande Sap, Samsom - zijn nooit meer boven water gekomen.

Bedankt voor de eer

Ook bij de huidige formatiepoging overheerst nog steeds de schroom. Het meest hartstochtelijke pleidooi voor deze combinatie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie: er is geen alternatief. Andere potentiële regeringspartijen hebben bedankt voor de eer.

Na de vakantie leek er even iets meer flair en optimisme te zijn, maar een 'bruut lek' naar het AD heeft de twijfel weer aangewakkerd. Gert-Jan Segers werd overvallen door een publicatie over een gevoelige 'euthanasie-deal'. En Pechtold moet nu uitleggen waarom de wetgeving over modern ouderschap wellicht toch weer op de lange baan gaat.

'Het is allemaal heel precair,' zo valt te horen. De vraag is of alle twijfel uiteindelijk ook in het DNA van Rutte III sluipt. Gaat er na een moeizame bevalling iemand houden van deze voorheen ongewenste coalitie?

Het contrast met de vorige kabinetten van Rutte is voor iedereen zichtbaar. Toen was er tijdens de formatie al veel sneller geestdrift te bespeuren voor 'een lekker potje regeren', zoals Hans Wiegel het ooit omschreef. Bij Rutte I werd er verlekkerd gesproken over 'beleid waar rechts Nederland zijn vingers bij kan aflikken', inclusief het sluiten van ministeries, 130 rijden op de snelweg en het uit huis meppen van inbrekers. De ambities van het duo Rutte-Samsom waren zelfs te groot voor één kabinetsperiode. 'De verkiezingen in 2017 zijn een tussenstation,' verkondigde Samsom. 'We zijn bezig met iets dat groter is dan onszelf.'

Zo ambitieus gaat het beoogde kabinet van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie niet worden. Dat heeft ook praktische redenen. De hervormingen van de afgelopen jaren zijn lang niet allemaal soepel verlopen. Er is huiver om nu weer alles overhoop te halen. De gewenste vereenvoudiging van het belastingstelsel zal er bijvoorbeeld niet komen; aan de formatietafel is geconstateerd dat de Belastingsdienst zo'n operatie niet aankan.

Toch kan het beoogde kabinet genoeg belangrijk werk gaan doen, zo valt achter de schermen te horen. De arbeidsmarkt, de pensioenen, de zorg, het klimaat: op al die terreinen moet de nieuwe coalitie aan de slag. Dat er vooralsnog weinig enthousiasme doorklinkt, komt volgens ingewijden ook omdat het slagen van deze formatiepoging nog niet vaststaat. Als de finish echt in zicht is, zal ook de geestdrift en het geloof in een gemeenschappelijke missie groeien.

De hoop bij betrokkenen is dat deze laatst overgebleven coalitie van de welwillenden in het Trump-tijdperk 'de waarden van het politieke midden' kan hooghouden. Degelijk, bekwaam, rekening houdend met elkaar.

En dan maar hopen dat aan het eind van de rit niet het lot van Diederik Samsom wacht.

Het laatste nieuws over de formatie

Formatiepartijen hopen op steun van werkgevers en werknemers bij hervormingen. Vijf vragen.

Staand zingen hoeft niet, maar kinderen krijgen wel Wilhelmusles, blijkt uit het concept-regeerakkoord.

De formatie is hervat en de Volkskrant onderzoekt alvast welke interessante kandidaten worden genoemd voor het nieuwe kabinet. Ik word genoemd: Han ten Broeke (VVD) (+).

Na het uitlekken van het conceptakkoord over medisch-ethische onderwerpen is de knagende twijfel over het verstandshuwelijk weer terug. Vertrouwen deze partijen elkaar?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden