De vreemde wereld van het grote vergeten

'De ene keer was ik een verpleegster, dan weer een presentatrice. Soms was ik zijn dochter.' Helena Waldmann maakte een voorstelling over dementie en begon bij haar vader. 'Je kunt ook proberen het positief te betreden.'

De berg plastic zakjes, linksachter op het podium, springt direct in het oog. Gloedvol oranje, warm, kwetsbaar, doorzichtig. 'Zo', zegt de Duitse choreografe en regisseuse Helena Waldmann (1962), 'ziet een brein eruit dat aan dementie leidt. Tenminste, daar deed het mij aan denken toen ik in een laboratorium mocht meekijken met een neuropatholoog die beschadigde hersens onderzoekt. Als je zo'n zakje kneust en opblaast heb je bijna een schaalmodel.' Duizenden zakjes liggen tijdens de voorstelling Revolver besorgen opgestapeld: symbool voor de miljoenen mensen wereldwijd die aan dementie lijden. Waldmann begon haar project, vandaag en morgen in Amsterdam te zien tijdens Julidans, bij die ene patiënt die ze het beste kende: haar vader.


Tien jaar geleden werd bij vader Waldmann - inmiddels overleden - een ernstige vorm van dementie geconstateerd. Het viel zijn dochter op hoezeer iedereen in zijn omgeving het vergeten opvatte als ernstig manco. 'Vanaf onze jeugd geldt een sterk geheugen als kwaliteit. Wanneer deze basis wordt aangetast, begint voor velen een lijdensweg. Praktisch is dat vaak ook zo. Maar je kunt ook proberen die vreemde wereld van het grote vergeten positief te betreden. De ene keer was ik voor mijn vader een verpleegster, dan weer een presentatrice. Soms leek ik op zijn dochter. Ik probeerde daar niet verdrietig over te zijn maar die rollen juist voor hem aan te nemen. Ik kon lachen om hoe hij de dingen beschreef. We kregen fysiek emotioneler contact.'


Waldmann werd geraakt door de ongeremde eerlijkheid van dementiepatiënten. 'Tijdens een brave Kerstviering in het tehuis riepen ze luidkeels hoe vreselijk saai ze die vonden. In feite was dat ook zo. Of ze maakten hardop grappen over de 'ongelukkige' kont van een verpleegster. Ze vergeten hoe ze zich netjes moeten gedragen. Dat werkt ook bevrijdend.'


Van haar moeder hoorde ze hoe haar vader lachend om een pistool had gevraagd - vandaar de titel van de voorstelling - en welke dialoog daarop volgde: 'Maar wie moet mij dan doodschieten als jij jezelf hebt omgebracht, had mijn moeder gevraagd. Om dat filmische beeld hebben ze samen ontzettend gelachen. Het was de langste en enige coherente dialoog uit zijn laatste maanden. Niet dat mijn vader ooit zelfmoord zou plegen. Het revolver plopte gewoon op in zijn gedachten en hij had geen idee hoe beangstigend die vraag zou kunnen zijn.'


Een ode aan de vrijheid van het vergeten, zo zou je Revolver besorgen kunnen omschrijven. Waldmann koos midveertiger Brit Rodemund, voormalig stersoliste van de Staatsoper Berlin, voor de vertolking op toneel. 'Alle balletpassen en solistische rollen lijken voor eeuwig in haar fysieke geheugen opgeslagen. Ik wilde ontdekken wat er gebeurde als daar gaten in vielen. Ze danst nu bijvoorbeeld de rol van Carmen op haar kop, liggend op de grond. En ze jongleert met karakters, haar getrainde lichaam kan enorm snel schakelen. Het ene moment is ze een oude vrouw, het andere een jong meisje. Alsof haar lichamelijk geheugen in stukjes uiteenvalt.'


Haar hele carrière zoekt de Berlijnse al naar vrijheid, juist waar die beperkt lijkt. Ze woonde een tijd bij gesluierde vrouwen in Iran en ontdekte hun speelruimte onder hun bedekking. 'Privé zijn ze echt wel ondeugend, als ze zich veilig wanen. Je krijgt door hun sluiers alleen weinig kans die kant te leren kennen.' Waldmann maakte er een voorstelling over, Letters from Tentland, in 2005 tijdens Julidans te zien, met tentjes vol buitelende Iraanse vrouwen. Je ving slechts een glimp van hen op door ventilatiegaasjes.


Mensen anders leren kijken naar de wereld, dat is Waldmanns doel. Of het nu door een ventilatievenster is of via de blik van een dementerende. Voor haar volgend project wil ze de toeschouwers in de kijkersrol brengen van een lijkschouwer. 'Ik vind het anatomisch theater enorm fascinerend. Zoals al die mensen boven een lijk gebogen staan, met hun hoofden in een cirkel, die blik wil ik gebruiken voor mijn volgende voorstelling. Een beetje zoals De Anatomische Les van Rembrandt.'


Julidans 2012: Revolver Besorgen van Helena Waldmann door oud-ballerina Brit Rodemund. 12 en 13 juli, Theater Bellevue, Amsterdam. julidans.nl


EXTRA: Theater maken in Iran


Onder de naam Ecotopia Dance Productions maakt Helena Waldmann (1962) bijna twintig jaar kritisch danstheater. Ze leerde het vak bij grootheden als Heiner Müller en George Tabori en was de eerste vrouwelijke, westerse theatermaker die in Iran een kritische voorstelling wist te maken - zij het enigszins abstract - over de positie van de vrouw in de islamitische wereld (Letters from Tentland, 2005). Over de overeenkomsten tussen de schaamtecultuur van Japan en de Arabische wereld maakte ze BurkaBondage (2009), om een vinger te leggen op de gemeenschapscensuur in landen als Afghanistan. 'Meisjes en vrouwen die in Iran of Afghanistan theater maken, worden bedreigd, zelfs met de dood. Het zijn vaak hun eigen ooms, die hun vader voor deze 'schaamte' willen behoeden.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden