ReconstructieMark Rutte

De (voorlopige) wederopstanding van Rutte: in 6 weken tijd van paria naar premierskandidaat

Het kan verkeren. Amper zes weken geleden hing het politieke leven van Mark Rutte aan een zijden draad. Inmiddels staan alle seinen op groen voor een nieuw premierschap. Hoe kon dat gebeuren?

 Mark Rutte na afloop van het debat waarin de voltallige oppositie een motie van wantrouwen tegen hem aanneemt, 2 april.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Mark Rutte na afloop van het debat waarin de voltallige oppositie een motie van wantrouwen tegen hem aanneemt, 2 april.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

I. Bloeddorst (1-5 april)

De geur van wilde beesten hangt in de lucht, de spanning zindert door het Tweede Kamergebouw. In de nacht van 1 op 2 april wankelt de man die ogenschijnlijk probleemloos op weg leek de langstzittende premier van Nederland te worden. Buiten is het donker, binnen in het volle licht van de plenaire zaal stemt de voltallige oppositie voor een motie van wantrouwen.

Als zelfs de gezagsgetrouwe SGP-leider Kees van der Staaij het vertrouwen in Mark Rutte opzegt, krimpt hij ineen in zijn Kamerzetel. Stuurs kijkt hij op zijn telefoon. Even heeft hij geen vrienden om zich heen. Zelfs zijn coalitiegenoten laten hem vallen – zij dienen een (iets mildere) motie van afkeuring in. ‘U heeft Mark Rutte de facto onthoofd’, zegt PVV-voorman Geert Wilders tegen D66-leider Sigrid Kaag. Ze spreekt hem niet eens tegen. Rutte zit verstijfd in de bankjes. De motie van afkeuring is een verkapte uitnodiging om alsnog de eer aan zichzelf te houden. ‘Het was pure bloeddorst’, concludeert een prominente VVD’er later over ‘de nacht van Rutte’.

De demissionaire premier is in de problemen gekomen omdat hij had gelogen dat hij niet over het kritische CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt had gesproken tijdens de formatiegesprekken. Een verkeerde herinnering, verdedigde Rutte zich. De Kamer gelooft hem niet. Ruttes politieke toekomst hangt aan een zijden draadje, maar hij verbindt zelf geen conclusies aan de motie van afkeuring die alleen zijn eigen VVD niet steunt.

Sigrid Kaag, Wopke Hoekstra en Mark Rutte, 31 maart.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Sigrid Kaag, Wopke Hoekstra en Mark Rutte, 31 maart.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

‘Ik ga door’, is zijn boodschap aan de haag van journalisten die hem na het Kamerdebat opwacht. Het is drie uur ’s nachts. Rutte ziet er moe uit, een wit gezicht. Maar ondanks alles is hij niet gebroken. Denkt u dat u nog geloofwaardig bent? ‘Ja’, zegt een vastberaden stem. Is er moment geweest dat u overwoog om op te stappen? ‘Nee.’

Her en der in het land tellen VVD’ers hun knopen. Als Rutte ondanks de vertrouwensbreuk door wil, zullen de liberalen enorme concessies moeten doen om nog een kans te maken een kabinet te vormen met partijen als D66 en CDA. Zelfs voor de meest loyale VVD’ers is dat geen prettig vooruitzicht. Zullen zij hun voorman opzijzetten?

De dolksteek in de rug komt de volgende dag – onverwacht – van ChristenUnie-voorman Gert-Jan Segers. In het Paasweekend nog wel, het christelijke feest van vergeving. Segers komt tot de conclusie dat zijn partij niet in een kabinet wil met zijn oude coalitievriend. ‘Er is gewoon te veel gebeurd.’ Het is een fors probleem voor Rutte: er lijkt nu geen Kamermeerderheid over die hem steunt. Rutte is geraakt. ‘Dit laat me niet onbewogen’, zegt hij. ‘Maar ik ben strijdbaar.’

Die woorden zijn het startschot voor een waar mediaoffensief van VVD-prominenten. Onder Ruttes leiderschap is de VVD volledig gaan draaien om zijn persoon. Partijgenoten die hem kunnen opvolgen, hebben de liberalen niet. En dus sluiten de rijen zich. Boodschap: politieke tegenstanders plegen karaktermoord op de premier die Nederland door tal van crises heeft geleid. Dat er geen kritiek klinkt op de partijleider die heeft gelogen, is tekenend voor hoe afhankelijk de VVD is van Rutte.

II. Hulp van Tjeenk Willink (6-20 april)

De partijleiders komen net na Pasen weer bij elkaar om een informateur te benoemen die de kabinetsformatie moet vlottrekken. Het lijkt een schier onmogelijke taak. Nu ook de ChristenUnie Rutte uitsluit, zijn alle ogen gericht op CDA, D66, GroenLinks en PvdA. Gaan deze partijen ook voor de politieke onthoofding van Rutte?

Maar het blijft opvallend stil. Hun hoop dat Rutte zijn biezen zou pakken of door zijn partij weggebonjourd zou worden, is ijdel gebleken. Hij gaat hoe dan ook door, desnoods als leider van de oppositie. Het besef begin in te dalen dat ze vastzitten aan de VVD-leider.

Dat stelt alle partijen voor een dilemma. Een kabinet zonder VVD lijkt getalsmatig bijna onmogelijk. Niemand op het Binnenhof heeft veel vertrouwen in het alternatief: een monstercoalitie van zeven links-progressieve partijen en het CDA. Reden voor PvdA en GroenLinks om Rutte nog niet uit te sluiten. Het vertrouwen is zeker nog niet terug, zeggen ze voor de schermen, maar tegelijkertijd hebben ze geen behoefte om zichzelf nu al buitenspel te zetten in de formatie.

Mark Rutte (VVD) verlaat tijdens de Tweede Kamer tijdens een schorsing van het debat over de formatie. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Mark Rutte (VVD) verlaat tijdens de Tweede Kamer tijdens een schorsing van het debat over de formatie.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Dat voedt de hoop bij de liberalen dat het vertrouwen tussen Rutte en de Kamer hersteld kan worden. De nieuwe informateur Herman Tjeenk Willink krijgt drie weken om te onderzoeken of de vertrouwenscrisis kan worden opgelost en vooral ook drie weken om de gemoederen tot bedaren te brengen. Door het kopen van tijd groeien de kansen van Rutte om weer premier te worden. Hoe langer het duurt, hoe meer tijd er is om relaties te herstellen.

Het gevoel dat daar achter de schermen al aan wordt gewerkt, wordt versterkt als D66’er Vera Bergkamp de populaire PvdA’er Khadija Arib op 7 april van haar troon stoot als Kamervoorzitter. Als Kaag met de Kamer deelt dat zij van tevoren met Rutte heeft gebeld over de kandidatuur van Bergkamp, zijn Lilianne Ploumen (PvdA) en Wilders er als de kippen bij om de twee te betichten van een dealtje. VVD-steun voor Bergkamp om de sympathie van D66 te winnen?

In de dagen die volgen verlegt de discussie zich steeds meer van ‘een liegende premier’ naar ‘een verziekte bestuurscultuur’. Dat komt niet in de laatste plaats door Tjeenk Willink. Hij is de eerste niet-VVD’er die hardop uitspreekt dat Rutte niet de enige schuldige is van de decennia oude achterkamertjespolitiek in Den Haag.

Mark Rutte (VVD) vertrekt na zijn gesprek met informateur Herman Tjeenk Willink, 21 april.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Mark Rutte (VVD) vertrekt na zijn gesprek met informateur Herman Tjeenk Willink, 21 april.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

III. Het kantelpunt (21 april - 9 mei)

Op woensdag 21 april, als Tjeenk Willink al twee weken aan het praten is met allerlei partijen, wankelt het vertrouwen op het Binnenhof opnieuw. De rust leek bijna teruggekeerd tot RTL met een explosieve onthulling komt over de toeslagenaffaire: uit gelekte ministerraadnotulen blijkt dat herhaaldelijk is geklaagd over te kritische Kamerleden, onder wie Pieter Omtzigt. Het idee dat Rutte van de doortastende CDA’er af wil, leeft opnieuw op. Nieuw is dat de gespreksnotulen aantonen dat ook bewindspersonen van het CDA, D66 en ChristenUnie zich ergerden aan kritische Kamerleden.

Het is een kantelpunt. Coalitiepartijen kunnen niet meer volhouden dat alleen Rutte een representant is van de oude bestuurscultuur. Zij hebben er net zo goed aan meegedaan. In het Kamerdebat dat volgt scharen de regeringspartijen zich achter de premier.

Ook de potentiële nieuwe bondgenoten matigen hun toon. Een nieuwe motie van wantrouwen krijgt geen steun van PvdA en GroenLinks. In plaats daarvan komen zij met een eigen motie die gezien kan worden als een eerste inzet voor toekomstige formatiegesprekken: herstel van de sociaal advocatuur, betere informatiedeling met de Kamer en een menselijk gezicht van de overheid. De motie wordt aangenomen, met steun van de VVD.

Thuis kijkt Tjeenk Willink naar het nieuwste formatiedebat en ziet dat het goed is. De volgende ochtend presenteert hij zijn conclusie: de inhoudelijke kabinetsformatie kan van start. Na een afkoelingsperiode van 3,5 week zijn de politieke partijen die het meest waarschijnlijk een nieuw kabinet zullen vormen nader tot elkaar gekomen.

Het is een knap staaltje werk: toen Tjeenk Willink begon aan zijn opdracht vond een Kamermeerderheid Rutte het voornaamste probleem. Aan het eind van zijn opdracht vindt een meerderheid de bestuurscultuur het grootste probleem. De flankpartijen snappen er niets van. Denk-leider Farid Azarkan: ‘Hoe zijn we in hemelsnaam van een liegende premier gegaan naar een soort gezamenlijk bestuursprobleem?’ Veel bijval krijgt hij niet.

Velen zijn uitgeput van de urenlange debatten. Het is mei-reces. Rutte grijpt die week aan om informeel de banden aan te halen met potentiële regeringspartners. Op zijn initiatief wordt er koffie gedronken met Jesse Klaver (GroenLinks), geluncht met Ploumen en Kaag.

Een onderonsje met CDA-leider Wopke Hoekstra, 12 mei. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Een onderonsje met CDA-leider Wopke Hoekstra, 12 mei.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

IV. Seinen op groen (10-14 mei)

Nog één keer gaat Rutte boete doen. In een Nieuwsuur-interview op 10 mei erkent hij zijn fouten, maar de door hemzelf aangekondigde radicale ideeën voor een nieuwe bestuurscultuur blijven uit. Het zijn niet meer dan reeds bestaande plannen, zoals een dunner regeerakkoord en minder coalitieoverleg. Hij gebruikt de zendtijd vooral om terug te blikken op wat er misging. Met Omtzigt, die al weken ziek thuiszit, wil hij in gesprek om te kijken ‘waar de boosheid’ zit.

Rutte is zichtbaar zenuwachtig. Zo ziet Nederland hem zelden. De druk is enorm. Achter de schermen is te horen dat dit tv-optreden vooral bedoeld is om de achterbannen van zijn potentiële regeringspartners gunstig te stemmen. Lukt dat niet, dan kan hij een vierde termijn als premier wel vergeten.

De reacties de volgende dag zijn veelzeggend. Bijna niemand op het Binnenhof is enthousiast. Ploumen en Klaver zeggen dat Ruttes optreden onder de maat was. Maar in het debat leggen zij hem geen strobreed in de weg, net zo min als Kaag en Hoekstra (CDA).

De zelfverzekerdheid keert zodoende terug bij Rutte. Hij maakt grapjes, lacht weer breeduit. Hier staat een man die zich realiseert dat hij uit de gevarenzone is. Naar potentiële regeringspartners toe is hij hoffelijk – ‘helemaal mee eens’, zegt hij hoorbaar als Klaver aan het woord is. Van de deemoedigheid die te zien was in eerdere debatten is weinig meer over.

Achter de schermen houden alle vier de partijen rekening met een nieuw kabinet-Rutte IV, is inmiddels te horen. De geloofwaardigheid van Rutte is voor de meerderheid geen halszaak meer: ‘De problemen zijn te groot om nog langer te dralen’, zegt Kaag. Boosheid voor de camera’s is onderdeel van het onderhandelingsspel. Als de VVD de premier wil leveren, zal de partij daar een forse prijs voor moeten betalen.

Rutte is een meester in meebewegen, heeft hij afgelopen jaren wel getoond. Maar hij heeft zes weken na Omtzigt-gate ook weer genoeg zelfvertrouwen om tegengas te geven. ‘Ik las in de media dat de VVD nu wel inhoudelijk alles zal weggeven om maar de premier te kunnen leveren. Nou, dat iedereen het weet: wij zullen met het mes tussen de tanden onderhandelen’, aldus Rutte deze week.

De nieuwe informateur Mariëtte Hamer wil haast maken. ‘Twee maanden na de ontploffing moeten we aan de slag.’

Als hij het spel goed speelt, staan alle seinen op groen om over enkele maanden weer aan te treden als premier, misschien zelfs nog voor de derde dinsdag van september. Er is eigenlijk nog maar één man die roet in het eten kan gooien: Pieter Omtzigt.

Podcast De kamer van Klok

Drie Kamerleden verlieten deze week Forum voor Democratie. Waarom trappen mensen toch steeds in de charme van Baudet? Luister onze nieuwe politieke podcast De kamer van Klok (voorheen Koorts) met columnist Sheila Sitalsing, hoofdredacteur Pieter Klok, presentator Gijs Groenteman en politiek verslaggever Ariejan Korteweg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden