Column

De volwassen kerk is een stervende kerk

Al snel nadat de 85-jarige Franse priester Jacques Hamel voor het altaar door twee jihadisten was afgeslacht, is die moord tot een omstreden symbool geworden in zijn land, werelddeel en kerk. Voor veel behoudende katholieken is Hamel een ware christelijke martelaar: vermoord in een gewijde ruimte, door mannen die werden gedreven door haat tegen zijn geloof, waarbij zijn laatste woorden waren: 'Ga heen van mij, Satan.' Voor cultureel conservatieven in bredere zin is hij een krachtig symbool van de jihadistische bedreiging van de vrede in Europa.

De uitvaart van de Franse priester Jacques Hamel. Beeld epa

Toch bestaat er binnen het katholicisme veel weerstand tegen deze interpretatie. Te beginnen aan de top, met paus Franciscus die zich bewust verre hield van de terminologie van het martelaarschap. Eerst noemde hij de moord op de priester 'absurd', waarna hij op een van zijn persconferenties in het vliegtuig het vermoeden uitte dat de moordenaars net zo min religieus gemotiveerd waren als een willekeurige katholieke moordenaar in Italië.

Te midden van oproepen tot 'Santo subito!' (direct heilig verklaren!) hebben twee pauselijke biografen - Austen Ivereigh en Paul Vallely - inmiddels essays geschreven waarin zij waarschuwen tegen acties die de interreligieuze spanningen kunnen doen oplopen of IS anderszins in de kaart spelen.

In die opvatting, door veel seculiere Europeanen gedeeld, valt de moord op Hamel niet onder het oude beeld van een kerkelijk strijder die wordt belegerd door ongelovigen, maar onder het moderne beeld van een multiculturele, multireligieuze samenleving die vooral wordt bedreigd door onwetendheid en angst. De juiste reactie daarop is het belang van religieuze tolerantie te verkondigen, te benadrukken wat Franse moslims en hun katholieke buren gemeen hebben om zo een brede categorie van 'vreedzame religie' te vormen en jihadisten daarbuiten te plaatsen.

Natuurlijk, 'het bloed der martelaren is het zaad der Kerk' - maar dat was zo in de premoderne wereld. Als geweld of fanatisme zich nu nog voordoen, is dat vanwege technisch en politiek falen - onvoldoende onderwijs, ongelijke verdeling van middelen, ontoereikende dialogen, ideologische manipulatie - en niet vanwege diepe religieuze kloven. (Vandaar dat de paus benadrukt dat de huidige jihadgolf eerder economisch dan religieus gemotiveerd is).

Dat is de impliciete zienswijze van na het Tweede Vaticaans Concilie - de kerk waarin zowel Franciscus als de vermoorde Hamel is opgegroeid. Een kerk die ervan uitgaat dat de liberale moderne tijd een permanente verandering inhoudt van ons mens-zijn, een soort 'volwassenwording' waarbij ook het geloof volwassen moet worden: denkbeelden over de eigen exclusiviteit moeten wijken, opdat we in gemeenschap met de hele mensheid kunnen floreren. Al te luid gepraat over martelaarschap in deze context verwart vandaag met gisteren en brengt het risico met zich mee van een terugval in de vruchteloze godsdiensttwisten van weleer.

Maar ons heden is nu niet bepaald zoals het katholicisme van de jaren zestig zich dat had voorgesteld. De volwassen kerk is, althans in de westerse wereld, een stervende kerk. Zoals de Franse filosoof Pierre Manent opmerkte, illustreert het tafereel van de moord op Hamel hoe het geloof in West-Europa ervoor staat: 'Een bijna lege kerk, twee parochianen, drie nonnen, een stokoude priester.'

Ook de liberale orde in bredere zin staat onder druk. De Europese Unie, nog een grootse droom toen Hamel in 1958 tot priester werd gewijd, is tegenwoordig een krakende, impopulaire bureaucratie die van binnenuit door nationalisme wordt bedreigd en worstelt met de opname van immigranten uit culturen die nooit liberalisme hebben gekend.

De islam van veel van deze immigranten wordt waarschijnlijk de sterkste religieuze kracht in Europa onder de volgende generatie. Dat geloof gaat gepaard met een 'islamitisch exceptionalisme' dat wellicht helemaal niet past bij het huidige seculier-liberale experiment. De nervositeit rond het uitroepen van Hamel tot een heilige martelaar duidt ook op de grenzen van die verbeelding. Het zou immers in het frisse optimisme van de jaren zestig welhaast onmogelijk hebben geleken dat een jonge priester van de kerk van het Tweede Vaticaans Concilie op zijn oude dag de martelaarsdood zou sterven in het hart van Europa.

Maar het was niet onmogelijk, en het is gebeurd.

Vertaling: Leo Reijnen © NYT

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.