De volle wereld heeft SARS gebaard

De schrik over de longziekte SARS zit er goed in, al is het virus voor een echte epidemie waarschijnlijk te zwak....

Het lijkt snel te gaan met de longziekte SARS. Elke dag neemt het aantal patiënten toe. De lijst met landen waar mensen ziek zijn geworden, groeit. 'Maar de getroffen maatregelen zijn goed', oordeelt viroloog Jaap Goudsmit. 'Het is riskant om in deze tijden van oorlog een schatting te geven, maar ik denk dat we er over een paar maanden vanaf zijn.'

Als vooraanstaand virusdeskundige kijkt de hoogleraar armoede-gerelateerde infectieziekten van het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam en wetenschappelijk directeur van het biotechbedrijf Crucell gefascineerd naar de verspreiding van de ziekte. Hij verbaast zich over de snelheid waarmee het micro-organisme zich over de wereld verplaatst. 'Met vliegtuigen kan het in een dag overal in de wereld zijn.'

Maar de moderne tijd biedt ook hulpmiddelen voor de strijd tegen SARS. 'Je ziet hoe belangrijk internet is geworden', zegt Goudsmit. 'Als de autoriteiten ter plekke de zaak goed oppakken en daarover communiceren, dan raak je snel op de hoogte. Ik krijg via internet alle gegevens om het virus te kunnen karakteriseren. De bepaling van het type is razendsnel gegaan.'

Hij verwijst naar de jaren tachtig, toen de ziekte aids de kop op stak. 'We hebben twee jaar moeten wachten totdat het virus bekend was. Weliswaar was het aids-virus veel gecompliceerder, maar de typering verloopt in het geval van SARS razendsnel, nogmaals met dank aan internet.'

Uit de informatie die de viroloog via het net over SARS heeft opgezogen, gelooft Goudsmit dat een coronavirus de veroorzaker is. Het virus is afkomstig van dieren, zoveel is wel zeker. 'Helemaal bewezen is het nog niet, maar alles wijst deze kant op.'

Virussen van die familie behoren niet tot de meest geniepige. De besmetting verloopt via druppeltjes, bijvoorbeeld als een ziek persoon moet niezen of hoesten. Goudsmit gelooft daarom dat de ziekte SARS zich niet zal ontpoppen als een dood en verderf zaaiende epidemie, zoals de bijzonder besmettelijke Spaanse griep.

SARS, Spaanse griep - in alle gevallen zijn virussen de boosdoener. Ze zijn er altijd geweest, doceert Goudsmit, schrijver van het recent verschenen boek De Virusinvasie, over de overleving van virussen en de menselijke soort (uitgeverij Contact, ISBN 90 254 1574 1). 'Virussen zijn een soort overgangsvorm tussen de biologische wereld en de natuurkundige of chemische wereld'. De meeste doen geen kwaad, ze zijn er altijd geweest en zullen er altijd zijn.

Een virus is een stukje eiwit met erfelijk materiaal. Het kan zich alleen vermenigvuldigen door een cel van plant, dier of mens binnen te dringen. Meestal lukt het binnendringen niet, zodat het virus weinig kwaad kan.

Als het vermenigvuldigen lukt, stoot de cel het virus weer uit en soms legt de cel hierbij het loodje. Het virus gaat op weg naar de volgende cel en het proces herhaalt zich. Dit proces kan snel gaan. De persoon wordt ziek. Het coronavirus verantwoordelijk voor SARS tast zo de cellen in de longen aan.

Van een aantal factoren hangt af of een nieuw virus, meestal afkomstig van een dier, desastreus uitpakt voor de mensheid. Het moet uiteraard ziekmakend zijn en de mate van besmettelijkheid is belangrijk. Als een virus gemakkelijk wordt overgedragen van mens op mens, zoals bij de Spaanse griep, dan kan het fout gaan. Zeker als het virus nieuw is voor de mens en er dus geen vaccin bestaat.

Het SARS-virus is nieuw, maar de besmettelijkheid valt mee. Goudsmit: 'We weten dat mensen met SARS de wereld zijn overgevlogen, maar er zijn geen ladingen vliegtuigpassagiers ziek geworden. Dat is bij griep anders. Er is één geval bekend van een met SARS besmette passagier die in een vliegtuig alle andere inzittenden heeft aangestoken.'

De waarschijnlijk geringe besmettelijkheid van SARS betekent volgens Goudsmit niet dat de gezondheidsautoriteiten met de handen over elkaar kunnen zitten. Patiënten moeten geïsoleerd worden verpleegd. Draconische maatregelen als het in quarantaine plaatsen van duizenden mensen vindt hij begrijpelijk.

SARS valt misschien mee, maar Goudsmit wijst erop dat de laatste tijd regelmatig virussen opduiken, zoals de vogelpest in Nederland, het West-Nijl-virus in de Verenigde Staten, Ebola in Afrika en het Nipah-virus in Zuidoost-Azië.

Goudsmit ziet de toename van de wereldbevolking als hoofdoorzaak. 'We leven met zijn allen op elkaar, het vee wordt dicht op elkaar gehouden, de kans op het overspringen van virussen van dier naar mens neemt toe.'

De enige strategie die Goudsmit ziet, is vaccineren. 'Het is raar', zegt hij. 'Voor dieren zijn honderden vaccins tegen ziektes beschikbaar, voor de mens is dat maar een handvol. De vergelijking is wel een beetje oneerlijk, want er zijn heel veel verschillende diersoorten, maar toch.' De viroloog pleit ervoor dat met man en macht wordt gewerkt aan de ontwikkeling van vaccins tegen virussen.

Viroloog prof. dr. Ab Osterhaus is minder zeker over de periode waarin het SARS-virus zal rondwaren over de wereld dan Goudsmit. Zijn laboratorium aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam speurt mee naar de boosdoener. Ook hij noemt een nieuw type coronavirus als de waarschijnlijke aanstichter.

'Aan een schatting over de termijn van de SARS-epidemie, waag ik me niet', zegt Osterhaus. Hij sluit de mogelijkheid niet uit dat SARS zich op twee manieren manifesteert: Mensen die ernstig ziek worden na infectie en mensen die nauwelijks of milde ziekteverschijnselen krijgen.

'Die tweede groep meldt zich niet bij de ziekenhuizen en blijft dus mensen besmetten. Als dit het geval is, kan het lang duren met SARS', oordeelt Osterhaus. 'Als alle besmette personen zo ziek worden dat ze naar het ziekenhuis gaan, dan moet de ziekte met isolatiemaatregelen onder controle te krijgen zijn.'

In Hongkong is het nog niet zo ver, denkt Osterhaus. 'De mensen doen wat ze kunnen. En over de rest van China weten we nog erg weinig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden