'De volkswoede was tegen ons gericht; we beseften dat'

In allerijl haastten de ministers zich maandag, na de moord, naar de Trêveszaal. Veel bellen, veel overleg in een chaotische situatie....

Van onze verslaggevers Jan Hoedeman Frank Poorthuis

Buiten kraaide het oproer. Winkelruiten werden ingegooid, auto's gingen in vlammen op, het Binnenhof was belegerd, en de ME voerde charges uit om het Plein schoon te vegen. 'Moordenaars, moordenaars', schreeuwde het volk maandag richting regeringsgebouwen. Daar zetelden in hun ogen de mensen die Pim Fortuyn hadden vermoord.

De ministers van het demissionaire kabinet-Kok II zaten in de Trêveszaal en hoorden de spreekkoren. Ze hadden al veel meegemaakt, maar dit was de meest onwerkelijke situatie in jaren. 'Die volkswoede was tegen ons gericht en we beseften dat', zegt een minister. 'We voelden ons fysiek en verbaal bedreigd toen we het Binnenhof opkwamen.'

Eerder die avond kreeg premier Kok op een campagnebijeenkomst in Haarlem iets na zessen een mobiele telefoon tegen zijn oor gedrukt door een medewerker. Het was kwart over zes toen Kok met 180 km per uur naar de residentie scheurde. Ruim voordat de woedende menigte oprukte naar het Binnenhof was Kok binnen. Op zijn kamer in het Torentje vergaderde hij met secretaris-generaal Kuijken, de raadadviseurs Visser en Geerts en de directeuren van de Rijksvoorlichtingsdienst Van der Wulp en Brouwers.

Kok belde met koningin Beatrix voor overleg. In het besef dat Kok al eerder het verwijt had gekregen in crisissituaties te afwachtend te reageren, belegde de RVD een persbijeenkomst. Daarop liet de aangeslagen minister-president via de televisie zien dat hij aan crisisbeheersing deed. Hij deed dat door de natie op te roepen tot kalmte. Een van zijn medewerkers, die die avond bij hem was: 'Ik heb hem vaak geëmotionerd gezien, maar nog niet eerder zo ontdaan.'

Intussen werden de ministers, die over het hele land verspreid zaten vanwege verkiezingsactiviteiten, opgeroepen naar Den Haag te komen. Na consultatie van zijn beide vice-premiers Jorritsma en Borst werd de ministerraad bijeengeroepen. Jorritsma was ook in Haarlem. Ze liet zich rechtstreeks naar café Dudok rijden, vlak achter het Binnenhof, om voor de televisiecamera een eerste reactie op de aanslag te geven. Borst was thuis toen ze het nieuws hoorde van haar politiek adviseur. Ze telefoneerde met Kok, die met haar toen al overlegde over het eventueel uitstellen van de verkiezingen. Borst zei dat ze liever geen uitstel wilde. Dat de kiezer dat als manipulatie zou zien. Borst was tegen kwart over negen in Den Haag. Daar leverde de ME inmiddels slag met relschoppers.

Pronk was met eigen vervoer naar het Binnenhof gereden. Hij parkeerde zijn auto even verderop en liep naar de Trêveszaal. Hij werd herkend door het publiek en raakte verstrikt in emotionele discussies. Hij kreeg een Fortuyn-affiche in de hand gedrukt met de toevoeging dat hij het niet moest wagen dat weg te gooien. 'Als dit een politieke moord is, dan is het de eerste', zei hij. Het kwam hem op hoon te staan.

Ook andere bewindslieden kwamen zonder extra beveiliging naar de Trêveszaal, evenals de fractievoorzitters van de partijen in de Tweede Kamer. Hoewel het Nationaal Coördinatiecentrum (NCC) volgens Binnenlandse Zaken vlak na de aanslag operationeel werd, hebben buiten premier Kok alle Haagse hoofdrolspelers overal in het land urenlang zonder extra bewaking rondgelopen. Het duurde tot iets voor tienen die maandagavond voor ministers en fractievoorzitters beveiligingsmensen kregen toegewezen.

De Vries, als minister van Binnenlandse Zaken verantwoordelijk voor de veiligheid, was op campagne in Joure. Hij keerde tegen kwart voor acht in Den Haag terug. Op zijn kamer verzamelden zich zijn crisisstaf en de top van het NCC. Een van de opdrachten die hij gaf was uit te zoeken hoe Fortuyn beveiligd was.

Wim Kok hield direct na het begin van de extra ministerraad een lange toespraak. Zoals wel vaker zagen zijn collega-ministers hoe hij zoekend naar de juiste woorden en formuleringen 'langzaam op stoom kwam', zijn geschoktheid wederom onder woorden bracht en probeerde vooruit te kijken naar wat er moest gebeuren. Daarna gaf hij, zoals gewoonlijk, iedereen uitgebreid de gelegenheid zijn licht over de situatie te laten schijnen.

De prangendste vraag was wat er met de verkiezingen moest gebeuren. Op Algemene Zaken, Koks eigen ministerie, is die avond geopperd of - zoals vaak in crisissituaties gebeurt - de mening van het volk over eventueel uitstel gepeild moest worden. AZ was bang dat zo'n peiling zou uitlekken, en dat de regering vervolgens het verwijt zou krijgen dat er niet zelfstandige belissingen werden genomen. In de raad pleitten Borst en Pronk voor het laten doorgaan van de verkiezingen. Maar Zalm hield een fel betoog voor uitstel. Jorritsma sloot zich bij hem aan. Kok liet in het midden wat hijzelf als de beste oplossing zag. Hij maakte wel duidelijk dat hij de mening van de kandidaten op de Lijst Pim Fortuyn zeer belangrijk achtte.

Voor de ministerraad had hij al met twee voorlieden van de lijst gebeld. Zij pleitten voor het vasthouden aan de verkiezingsdatum. Kok had inmiddels begrepen dat de fractievoorzitters, in de Kamer bijeen, het voortouw aan het kabinet lieten. Hij besloot de beslissing de volgende dag te nemen en de top van de Lijst Pim Fortuyn uit te nodigen op het Catshuis voor verder overleg.

Toen richtte alle aandacht zich op minister Klaas de Vries, die verantwoordelijk was voor de veiligheid van Fortuyn. Hij had inmiddels via het NCC een overzicht gekregen van de maatregelen die de afgelopen weken waren genomen om Fortuyn te beschermen. Hij vertelde zijn collega's daarvan. Ze waren allesbehalve overtuigd. Bij een aantal vatte het idee post dat de minister van Binnenlandse Zaken 'een groot probleem' ging krijgen. Een van hen: 'Toen Klaas had gesproken, hadden we niet het gevoel dat het een gelopen race was. Geen gegevens over concrete bedreigingen, dat slikten we niet voor zoete koek. Ik heb De Vries wel eens overtuigender gehoord. Formuleringen als naar beste weten op dit ogenblik zijn veelzeggend genoeg.'

De Vries' ministerie wilde de gegevens graag in de loop van de avond als een persbericht naar buiten brengen. 'Om de indruk weg te nemen dat wij de afgelopen tijd niks gedaan hadden', aldus een topambtenaar van Binnenlandse Zaken. Een topambtenaar van Justitie kenschetste de situatie op Binnenlandse Zaken als 'zeer zenuwachtig'. 'Ze wilden laten zien dat ze alles hadden gedaan om Fortuyn te beschermen.' De Vries' collega's in de raad vonden het voorgestelde publiciteitsoffensief geen goed idee.

De Vries vroeg daarop de gegevens tijdens de persconferentie na de ministerraad naar voren te mogen brengen en deed dat. Het leverde een ontluisterend staaltje televisie op. Nadat Kok even over twaalven, voor de televisiecamera's bekendmaakte dat de volgende ochtend overleg met de groep-Fortuyn zou plaatsvinden over de verkiezingen, kreeg De Vries het woord. Hij had tot dan als bevroren naast de premier gestaan. De Vries moet zich hebben gerealiseerd dat een deel van de schuldvraag bij hem terecht zou komen.

De Vries las tot in detail de gesprekken met Fortuyn en de maatregelen rond diens veiligheid voor. Topambtenaren van zijn en andere departementen kijken er met afschuw op terug. 'Typerend voor de paniek van de zittende elite. Een beginnersfout om zo in detail te treden. Geen gevoelvoor de situatie', zei toen een van hen.

Tegen drieën ging ook Kok naar bed, in het Catshuis, waar hij de volgende ochtend een afvaardiging van de Lijst Pim Fortuyn ontving. Matt Herben, waarnemend politiek leider van de LPF, vertelde de premier wat hij even later ook tegen de in de Tweede Kamer verzamelde lijsttrekkers zei: 'Het beeld in heel het land is nu: wij tegen jullie. Het is zaak dat wij zo snel mogelijk bij jullie gaan horen. Daarom moeten de verkiezingen niet worden uitgesteld.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden