De vogelstand is stabiel zorgelijk

Sinds de Rode Lijst uit 2004 is veel gedaan om bedreigde vogelsoorten ruimte te geven. Maar de nieuwe lijst laat weinig verschil zien. Waarom zijn de maatregelen zo weinig effectief?

Klapekster.

Drie vogelsoorten zijn het afgelopen decennium uit Nederland verdwenen: de klapekster, de duinpieper en de ortolaan. Dat blijkt uit de nieuwe Rode Lijst van vogelsoorten in de gevarenzone. Meer dan 40 procent van de Nederlandse broedvogels staat op de lijst, ongeveer evenveel als ruim tien jaar geleden.

'Stabiel zorgelijk', zo kenmerkt Ruud Foppen de vogelstand in Nederland. Hij is een van de samenstellers van de Rode Lijst die donderdag is gepubliceerd. Van de 196 soorten die regelmatig in Nederland broeden of sinds het begin van de vorige eeuw hebben gebroed, komen er 87 voor op de lijst. Die zijn verdwenen, (ernstig) bedreigd of kwetsbaar. Belangrijkste oorzaken: intensivering en schaalvergroting in de agrarische sector, voortgaande bebouwing, jacht en ontbossing in de overwinteringsgebieden.

Het verschil met de lijst van 2004 is niet zo groot. De nieuwe Rode Lijst is wat langer dan de vorige, waarop 81 soorten stonden vermeld, maar er is nu naar meer soorten gekeken. Relatief gezien is het aantal soorten op de Rode Lijst gelijkgebleven, aldus het rapport, dat in opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit is opgesteld door Sovon Vogelonderzoek Nederland.

Nieuw op de lijst zijn onder meer de noordse stern en de Europese kanarie (in de categorie 'bedreigd'), de wulp, de torenvalk en de grote lijster (kwetsbaar) en de zwarte mees (gevoelig). Van deze soorten zijn de populaties vergeleken met de jaren vijftig gestaag afgenomen. Zomertaling en kwartelkoning, die eerder werden ingedeeld bij de kwetsbare vogels, zijn nu aangemerkt als bedreigd.

Toegenomen

Er zijn ook positieve veranderingen. Acht soorten zijn van de Rode Lijst afgevoerd. Daaronder de nachtzwaluw, de purperreiger, de kerkuil en de groene specht. De populaties van deze soorten zijn sinds 2004 duidelijk toegenomen. Diverse vogels verhuisden naar een 'lichtere' categorie.

'Dat er geen grote verschillen zijn met de lijst van 2004 betekent dat het moeilijk is om soorten van de lijst af te krijgen', zegt Ruud Foppen, hoogleraar aan de Radboud Universiteit. 'Kennelijk is de trend niet zomaar te keren. Terwijl er wordt geïnvesteerd in uitbreiding en versterking van natuurgebieden. En er met welwillende boeren maatregelen worden genomen om land vogelvriendelijker te maken. Dan hebben we het over het inzaaien van akkerranden met bloemrijke mengsels, zorgen dat weidevogels niet worden weggemaaid, het creëren van drassige stukken land waar voedsel is voor vogels, uitwijkplekken maken voor vogels. Deze maatregelen blijken echter niet effectief genoeg om de omvang van landelijke vogelpopulaties te beïnvloeden.'

Foppen noemt het 'alarmerend' dat zoveel gewone soorten op de Rode Lijst staan - zo'n 40 procent. Geen zeldzame vogels, maar soorten als de zwarte mees en de torenvalk, die eigenlijk in grote getale en overal in Nederland zouden moeten voorkomen.

Intensivering van landbouw en veeteelt spelen volgens het Sovon-rapport een rol bij het lot van 48 van de 87 vogelsoorten op de Rode Lijst. Door schaalvergroting en verhoging van de agrarische productie worden nesten van weide- en akkervogels vernield en worden jongen gedood of hebben ze onvoldoende (insecten)voedsel. De uitstoot van stikstof door de veehouderij leidt tot aantasting van heide en duinen, waar karakteristieke soorten leven. Door het afnemen van de hoeveelheid insecten, mede een gevolg van het gebruik van pesticiden, is er voor insectenetende vogels minder voedsel.

Boeren en tuinders zijn al jaren betrokken bij tal van initiatieven en projecten voor herstel van biodiversiteit, reageert de land- en tuinbouworganisatie LTO Nederland. 'LTO zoekt naar oplossingen waarmee boeren en tuinders hun bijdrage aan natuur en biodiversiteit als voorwaardig onderdeel van hun bedrijf kunnen oppakken. En wel zo dat de boer met zorg voor natuur en landschap nog een normale boterham kan verdienen.'

Foppen: 'Mijn persoonlijke mening is dat we het tij alleen kunnen keren door in de agrarische sector anders te gaan produceren: niet meer voor de wereldmarkt, maar voor lokale markten. Minder intensief. We moeten overschakelen op duurzame landbouw.'


De torenvalk

Falco tinnunculus tinnunculus

De torenvalk staat voor het eerst op de Rode Lijst, in de categorie bedreigd. De populatie van deze vogel is sinds de jaren vijftig minstens gehalveerd. Het sterkst is de afname in bosgebieden. Dat komt vooral door intensivering van de landbouw, die leidde tot verschraling van het voedselaanbod. Er is ook minder gelegenheid om nesten te bouwen. Herstel kan onder meer worden bevorderd door nestkasten te plaatsen. Voedselaanbod kan worden vergroot door de aanleg van grote stroken grasland.

Torenvalk.

klapekster

Lanius excubitor excubitor

De klapekster verdween na de eeuwwisseling als Nederlandse broedvogel. Hij leefde in Oost- en Zuid-Nederland. De verdwijning wordt onder meer geweten aan het ontginnen, vergrassen en verstoren van hun leefgebieden. Ook elders in Europa gaat het slecht. Lichtpuntje: een opleving in Duitsland. Een goed leefgebied vereist het herstel van heide en hoogveen door begrazing, minder stikstof in het milieu en minder recreatie.

Duinpieper

Anthus campestris campestris

Ruim tien jaar zijn er geen aanwijzingen meer dat er in Nederland broedparen zijn van de duinpieper. Leefde in zanderige gebieden. Kwam vooral voor op de Veluwe, en in Noord-Brabant, Limburg, Drenthe en Friesland. Oorzaken van het verdwijnen: ontginning, bebossing en vergrassing, recreatie. Herstel van stuifzanden leidde niet tot nieuwe broedparen. Terugkeer is slechts mogelijk bij grootschalig herstel van rustige leefgebieden.

Duinpieper.

ortolaan

Emberiza hortulana

In 2014 werd de laatste ortolaan in Nederland gesignaleerd, een mannetje in Noord-Brabant. Ortolanen geven de voorkeur aan kleinschalig boerenland, bomenrijen, houtwallen en kruidenrijke bermen. Schaalvergroting in de landbouw, het gebruik van insecticiden en het overschakelen van granen op het verbouwen van mais zorgden ervoor dat deze vogel uit Nederland verdween. Ook het (illegaal) vangen van deze vogel in Zuid-Frankrijk speelt een kwalijke rol. Internationale beschermingsmaatregelen zijn nodig voor herstel.

Ortolan.

nachtzwaluw

Caprimulgus europaeus europeaus

De nachtzwaluw stond op de Rode Lijst van 2004, maar heeft een herstel doorgemaakt. De verspreiding is nu vergelijkbaar met die in de jaren zeventig. In 2014 werden bijna drieduizend broedparen geteld. Nachtzwaluwen leven op de Veluwe, in Noord-Brabant en in de duinen. De opleving is bevorderd door herstel van heide en selectieve boskap. Mogelijk spelen ook hogere zomertemperaturen mee.

Nachtzwaluw.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden