REPORTAGE

'De vluchtelingencrisis is permanent'

De meeste wereldleiders ontbreken op de eerste VN-top over humanitaire hulp. Ook hier verdringen Syrië en de vluchtelingencrisis andere brandhaarden. En dan is er het ongemak over gastland Turkije, dat, eerlijk is eerlijk, wel erg veel Syriërs opvangt.

De Turkse president Erdogan klapt maandag in Istanbul voor bondskanselier Merkel tijdens haar toespraak op de VN-top over humanitaire nood. Beeld Ozan Kose / AFP

'Waar is Rusland? Waar zijn de Verenigde Staten? Heeft deze top eigenlijk wel enige betekenis?', zo luidt de vraag aan premier Xavier Bettel van Luxemburg, die aan de toegestroomde internationale media in Istanbul mag komen vertellen wat de VN-leden die ochtend met elkaar hebben besproken.

De afwezigheid van de regeringsleiders van de vijf permanente leden van de Veiligheidsraad werpt bij voorbaat een schaduw over de allereerste top over humanitaire hulp in de geschiedenis van de Verenigde Naties die maandag en dinsdag wordt gehouden in Istanbul. De andere schaduw werpt gastland Turkije zelf met de recente antidemocratische ingrepen die ten doel hebben president Erdogan meer uitvoerende macht te geven en de oppositie uit te schakelen. Als toegift komt nog de dreiging de vluchtelingendeal met Europa op te blazen.

Een humanitaire daad van jewelste

In de wandelgangen worstelen de duizenden afgevaardigden van regeringen, hulporganisaties, activisten en denktanks, die zich met moeite een weg proberen te banen door het congrescentrum, met het vraagstuk. 'Ja', zegt vrijwel iedereen, de ambities en geopolitieke spelletjes van Erdogan zijn verontrustend. Maar, klinkt het vervolgens, eerlijk is eerlijk: Turkije heeft met de opvang van 2,7 miljoen Syrische vluchtelingen een humanitaire daad van jewelste verricht.

Europa steekt daar schril bij af met zijn actieve beleid zo veel mogelijk vluchtelingen tegen te houden. 'Het wordt tijd dat we onze koppen uit het zand halen', zegt Kristalina Georgieva, vicevoorzitter van de Europese Commissie. 'De vluchtelingencrisis is permanent. Zolang als er klimaatveranderingen, oorlog en armoede bestaan.' Volgens VN-baas Ban Ki-moon, die de top heeft geïnitieerd, is er maar een oplossing: zorgen dat oorlogen eerder worden voorkomen of beëindigd.

VN-secretaris-generaal Ban Ki-moon opent de top, die er op zijn initiatief kwam. Beeld ap

Weinig regeringsleiders aanwezig

Op de eerste dag van de World Humanitarian Summit in Istanbul, een non-gouvernementele bijeenkomst, blijven politiek gevoelige thema's als interventies of het bombarderen van eigen burgers onbesproken. 'Het is jammer dat er zo weinig regeringsleiders zijn', zegt minister-president Mark Rutte, die net als bondskanselier Angela Merkel wel de moeite heeft genomen te komen. 'Maar je moet het zien als een opmaat. Op de VN-top over vluchtelingen in september in New York zijn hier de dingen voorgekookt.'

Als 'aartsoptimist' ziet hij 'het glas liever halfvol', vertelt Rutte voordat hij het vliegtuig terug neemt. 'Ik zie hier de hele civil society van de wereld, alle religies werken samen. Dat is mooi. We moeten gezamenlijk oplossingen zien te vinden, zoals we dat nu ook doen met terreurbestrijding in de Sahel.'

'Laat niemand achter'

De roep om solidariteit en samenwerking klinkt de hele dag, ook op de tientallen 'side events' die zijn georganiseerd door landen, hulporganisaties en denktanks. Of het nu gaat over onderwijs, vrouwenrechten, veiligheid of jeugdradicalisering, de leuze op de folder luidt: 'Laat niemand achter.' Niet toevallig het motto van de nieuwe Duurzame Ontwikkelingsdoelen voor 2030 die vorig jaar zijn vastgesteld.

Met die doelen waaraan de VN-leden zich wél al hebben gecommitteerd, hopen de aanwezigen druk uit te oefenen op de wereldleiders om ook de humanitaire nood in de wereld te beëindigen. Die is sinds de Tweede Wereldoorlog niet zo groot geweest met een record van 125 miljoen mensen in nood, 60 miljoen mensen op de vlucht en een gapend financieel gat van ruim 18 miljard dollar. De wereld staat in brand, zo maken ook de schrijnende foto's van vluchtelingen en klimaatrampen zichtbaar die overal hangen in de lange gangen van het kolossale congresgebouw dat magistraal uittorent boven de Bosporus.

Toch overheersen ook in Istanbul de vluchtelingencrisis en de oorlog in Syrië. 'Andere brandhaarden zoals die in Jemen of Somalië lijken vergeten', zegt Thea Hilhorst, hoogleraar humanitaire hulp aan de Erasmus Universiteit, die met een groepje academici de top bezoekt. 'En nog zorgelijker: vluchtelingen worden ronduit gediscrimineerd. Als je niet uit Syrië komt, maar uit Afghanistan heb je in Europa minder kansen. Als Afrikaanse vluchteling kun je het helemaal vergeten.'

De openingsceremonie van de VN-top, met beelden van vluchtelingen. Beeld Lefteris Pitarakis / AP

Efficiëntere hulp

Aan het eind van de dag is er toch reden voor een feestje bij de lancering van de zogenoemde Grand Bargain, een afspraak tussen de vijftien grootste donoren en hulporganisaties om hulp efficiënter en effectiever te maken. Minister Ploumen van Ontwikkelingssamenwerking & Handel, de drijvende kracht achter het plan, glundert na afloop van trots. 'Het lijken eenvoudige verbeterpuntjes maar samen gaan ze de hulp zoveel effectiever maken.'

Kern van de afspraak is dat organisaties meer werk uitbesteden aan lokale partijen die de situatie beter kennen. Ze krijgen meer zeggenschap, zodat ze het geld flexibeler kunnen inzetten als een noodsituatie verandert. Daarnaast moeten organisaties beter samenwerken en over vier jaar al 20 procent van hun budget hebben afgestaan aan lokale organisaties. De invloed van deze afspraken is groot, omdat de ondertekenaars goed zijn voor 60 procent van het humanitaire budget.

'Het is een kwestie van vertrouwen', zegt Ploumen. 'We moeten lokale organisaties verlossen van bureaucratie. Zij kennen de vluchtelingen, zij kennen hun behoeften en weten het best hoe je het geld ter plaatse moet besteden.'


Merkel uit zorgen tegen Erdogan

De Duitse bondskanselier Angela Merkel heeft de druk op Turkije verhoogd om de binnenlandse repressie te verlichten. In een gesprek met de Turkse president Erdogan uitte ze haar bezorgdheid over het besluit, eind vorige week, van het Turkse parlement om een grote groep parlementariërs hun immuniteit af te pakken.

De maatregel werd met tweederde meerderheid aangenomen en wordt algemeen gezien als een poging om politici van de pro-Koerdische partij HDP op een zijspoor te zetten. 'We hebben een onafhankelijk rechtssysteem nodig, onafhankelijke media en een sterk parlement', zei Merkel na afloop van het gesprek dat plaatsvond in de marge van de VN-top in Istanbul over de toekomst van noodhulp.

De bondskanselier zei ook dat de voorwaarden voor visumvrij reizen per 1 juli waarschijnlijk 'nog niet zullen zijn vervuld'. De EU en Turkije hebben afgesproken dat visumvrij reizen pas mogelijk is wanneer Turkije zijn antiterrorismemaatregelen aanpast.

In eigen land staat de bondskanselier onder grote druk om Turkije aan de afspraken te houden. Maar volgens Erdogan komt een dergelijke aanpassing ongelegen, nu hij in eigen land oorlogen uitvecht tegen de Koerdische PKK en Islamitische Staat. Merkel noemde de strijd tegen de PKK 'weliswaar rechtvaardig en nodig', maar zei erbij dat de Koerden recht hebben op gelijke kansen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden