ANALYSE

De vluchtelingen moeten nog even wachten

De top in Brussel staat onder spanning. Dus moeten beproefde tactieken uitkomst bieden. Premier Cameron krijgt een handreiking. En de vluchtelingencrisis is voor de top in maart.

Arie Elshout
Voorafgaand aan de Europese top hadden EU-president Tusk (links) en de Britse premier Cameron donderdag een onderhoud over de eisen van de Britten. Beeld EPA
Voorafgaand aan de Europese top hadden EU-president Tusk (links) en de Britse premier Cameron donderdag een onderhoud over de eisen van de Britten.Beeld EPA

Een Turkse premier die wegblijft na een bloedige aanslag in Ankara, een Duitse kanselier die nooit zo eenzaam is geweest als nu vanwege de vluchtelingencrisis, een Britse premier die niet kan zeggen of zijn land over een half jaar nog in de Europese Unie zit.

Er staat veel spanning op de top van Europese leiders die donderdag begon en tot vandaag duurt. Dit is niet een tijd voor verdeeldheid in het Westen, waarschuwde premier David Cameron zijn collega's.

De wereld maakt een uiterst moeilijke periode door met een opeenstapeling van problemen. Allemaal komen ze nu samen in Brussel, allemaal drukken ze zo zwaar op Europa dat het in al zijn voegen kraakt. Zijn leiders voelen de hitte van het geweld in de islamitische wereld, worstelen met de vluchtelingenstroom daarvandaan, zijn diep verdeeld over het opnemen van de honderdduizenden ontheemden en moeten ook nog zien te voorkomen dat straks voor het eerst een lidstaat uit de EU stapt.

Overal dreigt fragmentatie. We beleven Schicksalstage, het is erop of eronder, schreef de Duitse pers in de dagen voorafgaand aan de top. Geen taal zo goed om de ondraaglijke zwaarte van het leven te beschrijven. De Duitse kranten doelden vooral op kanselier Angela Merkel, maar wie Merkel zegt, zegt Europa. Niet alleen staat zij op breken maar ook de EU, volgens deze kranten.

Dat klinkt erg dramatisch, maar ook een ambtsdrager als EU-president Donald Tusk zette de discussie op scherp in de brief waarin hij de Europese leiders uitnodigde voor de top. Als de onderhandelingen over het Britse EU-lidmaatschap mislukken, 'is dat een geopolitieke overwinning voor hen die ons willen verdelen'. Lees: Vladimir Poetin, de Russische president.

Tusk, die als Pool een aangeboren wantrouwen koestert tegen de Russische buurman, wil maar zeggen dat Europa zich niet een Brexit, een breuk met de Britten, kan veroorloven met zo'n man aan de grens. Niet alleen zijn de Turken zo boos over de Russische bombardementen in Syrië dat de 'tsaar weer in oorlog kan geraken met de sultan', maar ook kan Poetin met het veroorzaken van een uittocht uit Aleppo Europa ontwrichten, schreef de Financial Times donderdag.

De Europese leiders hebben zo heel veel op het bord liggen: vluchtelingen, het Midden-Oosten, Rusland en de Britse positie. Het grijpt allemaal in elkaar. Donderdag eind van de middag begon de top met het Britse verzoek de EU zodanig te hervormen dat de Britten erin willen blijven. De Britse premier David Cameron wees de andere leiders erop dat de Brusselse voorstellen slecht ontvangen zijn in zijn land. Verwater het pakket niet en doe er het liefst nog wat bij, was zijn hartstochtelijke oproep aan de collega's.

Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie, toonde zich optimistisch: 'We krijgen een overeenkomst.' Er waren nog open vragen, maar de verwachting was dat na een nacht overwerken van de juridische en politieke adviseurs vandaag de zaak wordt beklonken.

Voor Cameron begint dan de tweede, nog lastiger etappe, het overtuigen van de Britse kiezers. Als het Brexit-referendum in juni goed afloopt voor de premier en Groot-Brittannië blijft in de EU, dan is dat het begin van wat in de Britse pers het 'Brits exceptionalisme' heet.

David Cameron. Beeld AP
David Cameron.Beeld AP
Donald Tusk. Beeld EPA
Donald Tusk.Beeld EPA

Op dit moment bestaat er al een Europa van twee snelheden. Zo doet Groot-Brittannië niet mee aan de euro en de Schengen-afspraken over paspoortvrij reizen. Maar het was altijd wel het streven dat alle lidstaten uiteindelijk in het kader van 'een alsmaar hechtere unie' allemaal bij hetzelfde gemeenschappelijke doel zouden uitkomen. Als twee spoorrails die aan de horizon één worden.

Dat hoeft niet meer, de Britten kunnen niet gedwongen worden tot verdere politieke integratie als ze niet willen, wordt nu waarschijnlijk officieel vastgelegd. De EU accepteert daarmee in feite een unie met blijvend verschillende integratieniveaus. Een Europa van 'leven en laten leven', zoals Cameron het noemde.

Een van de nog openstaande vragen waarmee men de nacht inging, was in hoeverre de Britse 'uitzonderlijkheid' ook voor andere lidstaten zou mogen gelden. Vanwege de druk die de immigratie legt op de Britse verzorgingsstaat, wil Cameron dat belastingvoordelen voor nieuw aangekomen immigranten uit andere EU-staten voor vier jaar mogen worden opgeschort. Ook wil hij dat de kinderbijslag voor hun kinderen die zijn achtergebleven in hun land, wordt aangepast aan de meestal lagere kosten van levensonderhoud daar. De Oost-Europese landen staan erop dat dit soort beperkingen uitsluitend voor Groot-Brittannië wordt afgesproken. Ze willen een vlekwerking onder andere West-Europese landen met veel immigranten voorkomen.

Minstens net zo moeilijk als Cameron heeft Merkel het. 'Zo eenzaam was de kanselier nog nooit', schrijft de Frankfurter Allgemeine. Verwezen wordt naar bronnen in Europese hoofdsteden die zeggen dat zij de vluchtelingencrisis over zichzelf heeft afgeroepen door de grens te openen en dat ze het dan zelf maar moet oplossen ook. In de Duitse delegatie wordt geprobeerd de druk enigszins van deze top te halen door te zeggen dat er geen belangrijke besluiten zullen vallen en dat alleen de stand van zaken wordt besproken.

Merkel blijft alle kaarten op Turkije zetten. Dat land moet ervoor zorgen dat de vluchtelingenstroom duurzaam naar beneden gaat. Maar donderdagochtend gaat een overleg met de Turkse premier niet door vanwege de aanslag in Ankara.

Het toont de oncontroleerbare dynamiek van het probleem aan. Je kunt wel even pas op de plaats willen maken, maar het doel blijft beweeglijk en grillig. Intussen dreigen de Oost-Europese landen met afsluiting van de Balkanroute en stelt Oostenrijk eigen asielquota. Te midden van deze verdeeldheid valt Merkel terug op haar beproefde tactiek van uitstel: op de volgende top in maart, op de drempel van de lente, moet het gebeuren.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden