De vloek van de kuifkoekoek

De kuifkoekoek is meer dan een ordinaire profiteur. Het koekoeksjong ontneemt zijn pleegouders eten, maar geeft er bescherming voor terug.

Klaploper, profiteur, nog te lui om voor zijn eigen kinderen te zorgen. Nee, in het dierenrijk heeft de koekoek niet direct het beste imago. Begrijpelijk. Terwijl andere vogels zich de vleugels uit het lijf vliegen om nestjes te bouwen en voor het nageslacht te zorgen, parasiteert het koekoeksvrouwtje op het nest van anderen, zodat ze het zelf niet hoeft te bouwen. Ligt haar ei eenmaal in het nest van een of andere nietsvermoedende zangvogel, dan zal die na het uitkomen van de eieren tegelijk met haar eigen kuikens ook het koekoeksjong voeren. Het jong werkt zelfs de rest van het gastgezin het nest uit, zodat het het rijk alleen heeft.


Maar bij de Zuid-Europese kuifkoekoek gaat het helemaal anders. De aanraking van een kuifkoekoeksjong blijkt juist voordelig te zijn voor het gastgezin, want o wonder, uit een nest waar de koekoek haar eieren heeft gelegd, blijken ook van de eigen soort meer jongen uit te vliegen. De nesten met kuifkoekoeksjong hebben dus meer succes dan de nesten zonder. Al jaren vragen onderzoekers zich af hoe dat kan.


Dat moet maar eens afgelopen zijn, dachten Daniela Canestrari van de universiteit van Oviedo in Noord-Spanje en collega's. Liefst 16 jaar lang onderzochten ze 741 nesten van zwarte kraaien, het favoriete slachtoffer van de kuifkoekoek. Bij sommige nesten haalden ze een koekoekskuiken weg, bij andere nesten voegden ze er stiekem een toe. Ze vergeleken dit met de nesten die onaangetast waren, of op een natuurlijke manier waren geparasiteerd door een kuifkoekoek.


Uit de cijfers - gisteren gepresenteerd in Science - blijkt dat de kans inderdaad groter is dat het nest succes heeft als er een kuifkoekoeksjong aanwezig is. Bij de onaangetaste nesten vlogen er weliswaar meer kraaitjes uit, maar over het algemeen, concluderen de onderzoekers, zit er voor de zwarte kraai voordeel aan het grootbrengen van een kuifkoekoeksjong.


Op zoek naar de reden van dit voordeel stuitten ze op een opmerkelijke eigenschap van het kuifkoekoeksjong. Steeds wanneer ze een kuifkoekoekskuiken oppakten, scheidde het een vieze, stinkende stof uit. Het ruilmiddel voor de goede zorgen, denken de wetenschappers, want de stof zou er weleens voor kunnen zorgen dat de nesten minder worden aangevallen door roofdieren.


'De kuifkoekoek schijt zo ontzettend vies', vertelt Albert de Jong van Sovon Vogelonderzoek, 'daar lusten de honden geen brood van.' Bijna letterlijk: de onderzoekers boden katten en roofvogels vlees aan dat behandeld was met het goedje, en het overgrote deel van de dieren liet dit vlees staan. Roofdieren zullen dus sneller een nest met een kuifkoekoeksjong aan zich voorbij laten gaan, gewoon omdat ze het vies vinden.


De aanpak van de kuifkoekoek is verrassend anders dan die van de gewone koekoek, die in Nederland voorkomt. 'Onze koekoek wipt alle andere eieren het nest uit, maar dat kan de kuifkoekoek niet doen', zegt De Jong. 'Hij zou zichzelf in de vingers snijden'. De kuifkoekoek is voor zijn nest immers afhankelijk van de zwarte kraai. Als hij te veel zwartekraaiennesten om zeep zou helpen, is er binnen de kortste keren geen nest meer over om zijn ei in te leggen. De gewone koekoek, die zijn eieren legt in nesten van allerlei kleine zangvogelsoorten, heeft meer keuze.


Geen wonder dus dat de evolutie de kuifkoekoek heeft behept met deze 'eerlijke' aanpak, aldus de wetenschappers. De kuifkoekoek zorgt voor het voortbestaan van zijn eigen soort, maar ook voor die van zijn gastheer de zwarte kraai - voor wat hoort wat.


PARASIETEN

De koekoek is een broedparasiet en bepaald niet het enige dier dat parasiteert op een andere soort. Parasieten komen overal voor: mensen kunnen gastheer zijn van een lintworm, sluipwespen leggen hun eieren in de larven van een ander insect, sommige planten leven op de voedingsstoffen van een gastplant. Dit levert meestal scheve verhoudingen op. De gastheer kan zelfs doodgaan aan een ongewenste indringer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden