De vindingrijke omwegen van een anafalbete

'Ze hebben me gewoon laten ronddobberen.' Anita Ossewaarde kan zich nog steeds boos maken over haar tijd op de lagere school....

'Cap-pucci-no.' Moeilijke woorden knipt Anita Ossewaarde (37) nog altijd in kleine stukjes bij het lezen. Maar ze is allang blij dat ze begrijpt wat er staat. Dat ze niet meer hoeft te doen alsof.

Anita Ossewaarde staat niet alleen. Anderhalf miljoen Nederlanders kunnen niet voldoende lezen en schrijven om zich staande te houden in de maatschappij. Ze kunnen niet zelfstandig rekeningen betalen, geen telefoonnumer opzoeken of een kaartje bij een automaat kopen.

Dat zijn niet alleen ouderen en allochtonen. Dit voorjaar sloeg de Onderwijsinspectie alarm omdat 10 procent van de 15-jarigen geen bijsluiter bij de medicijnen kan lezen. Hoe kan dat?

'Niet alle kinderen halen het niveau van groep 8', zegt Simon Bersee, onderwijsadviseur van het Centrum Innovatie van Opleidingen. In Amsterdam doet 13 procent van de basisschoolkinderen niet mee aan de Cito-eindtoets omdat die te moeilijk is.

Bersee: 'Daar komt ook nog bij dat je lezen en schrijven ook kunt verleren. Als je het niet regelmatig doet, raak je die vaardigheid kwijt.'

Anita Ossewaarde heeft nooit het hoogste niveau van de lagere school bereikt. In de eerste klas lagere school bleef ze zitten. En na het tweede schooljaar werd ze verwezen naar de lom-school in Klundert, een school voor kinderen met leer-en opvoedingsmoeilijkheden. 'Daar hebben ze mij maar laten ronddobberen. Nu, al die jaren later, kan ik me er pas boos over maken. Dat niemand me geholpen heeft.'

Achteraf begrijpt Ossewaarde wel dat ze op school niet kon meekomen. 'Er was geen ruimte in mijn hoofd. Daar stormde het voortdurend.' Haar vader liep weg, haar moeder kon de zorg voor de kinderen niet aan. Dan woonde ze weer eens bij oma, dan weer bij een tante. 'Ik was eigenlijk thuisloos', zegt ze nu.

Op het voortgezet speciaal onderwijs kreeg Ossewaarde nauwelijks lezen en schrijven. 'We leerden wassen, strijken en kinderverzorging. Terwijl ik al wist dat ik geen kinders wilde. Je moet eerst je eigen hoofd boven water kunnen houden, voordat je kinders op de wereld zet. Dat had ik aan ons moeder gezien.'

Analfabetisme heeft meer te maken met het sociale milieu dan met etnische afkomst, zo blijkt uit verschillende onderzoeken. Hoogopgeleide ouders gaan door roeien en ruiten om hun kinderen een goede opleiding te laten krijgen. In lagere sociale milieus ontbreekt die stimulans vaak.

Wie niet of nauwelijks kan lezen en schrijven, is voortdurend bezig met dat te verbergen. Als schoonmaakster moest Ossewaarde bestellijsten invullen om de voorraad schoonmaakmiddelen aan te vullen. 'Ik riep dan snel: ik bel ze wel even.'

Als keukenhulp in een bedrijfskantine kon ze zich ook nog wel redden. 'Slaatjes maken en zo. Maar iets afwegen kon ik natuurlijk niet. Dus dat sloeg ik over.' Haar laatste baantje was soldeerwerk in een fabriek. Dat liep spaak toen ze gegevens in de computer moest gaan invoeren.

Analfabeten kunnen vrijwel alleen ongeschoold productie-of schoonmaakwerk verrichten. Maar ook dat wordt steeds moeilijker. Het werk wordt steeds complexer en de computer is alomtegenwoordig.

In haar priveven omzeilde Anita veel problemen door tot haar 26ste bij haar moeder te blijven wonen. Ook haar zus hielp haar vaak uit de brand. Anita Ossewaarde kon niet zelfstandig een treinreis maken, een cheque uitschrijven, solliciteren of huursubisidie aanvragen. Het was haar moeder die erop aandrong weer naar school te gaan.

'Drie maanden lang heb ik getwijfeld. Maar ik bedacht dat mijn moeder niet het eeuwige leven heeft. En mijn zus heeft het druk met haar kinders. Ik ben naar school gegaan omdat ik mijn moeder en zus wilde ontzien.'

Al een paar jaar gaat Ossewaarde avond per week naar Nederlandse les. 'Ik ben echt uit mijn schulp gekropen. Ik was altijd zo'n goedzak die alles best vond. Nu pik ik niet alles meer.' Een krant leest Anita nog niet. Ze houdt zichzelf op de hoogte via teletekst. Ze probeert het lezen en schrijven elke week twee uur te oefenen. Om routine te krijgen.

Deze week moet Anita Ossewaarde een dagje naar Den Haag. Met de trein reizen is geen probleem, maar het station Klundert heeft geen loket en dus moet ze een kaartje kopen bij de kaartautomaat. Haar zus heeft het haar twee keer voorgedaan. Maar ze aarzelt. 'Ik denk dat ik mijn kaartje maar bij het postkantoor ga kopen. Dat kan namelijk ook.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden