De Vijfde Republiek is afgesloten

In een verveeld Frankrijk zag niemand aankomen dat de extreem-rechtse Le Pen de eindronde van de presidentsverkiezingen zou halen. Het hoofdstuk van de Vijfde Republiek is nu afgesloten....

Waar is het hervonden Franse goede humeur gebleven, verbeeld in de film Amélie Poulain? Waar het veelbezongen Franse wereldkampioen-gevoel? Zulke vragen waren her en der te horen aan de vooravond van de eerste ronde van de presidentsverkiezingen van zondag. Normaliter zijn zulke verkiezingen een vrolijke markt van ideeën, voorstellen, beloftes rijp en groen. Nu sleepte de Vijfde Republiek zich naar zijn volgende presidentschap. Serge July, hoofdredacteur van Libération, schreef over de 'grondeloze verveling van deze campagne'.

Verveling, waar hebben we dat meer gehoord? 'La France s'ennuie' - Frankrijk verveelt zich. Zo luidde de kop van een beroemd geworden hoofdartikel van Le Monde. Dat was aan de vooravond van de explosie die als mei '68 de geschiedenis zou ingaan. En ditmaal zag niemand aankomen dat Le Pen bij de laatste twee zou zijn. De opiniepeilers nog het minst. Al mogen zij als excuus aanvoeren dat potentiële FN-stemmers zich over het algemeen schamen voor hun keuze en dus hun mond houden over hun plannen in het stemhokje.

Zoals bekend ontrolt de Franse geschiedenis zich via revoluties dan wel staatsgrepen, en in ieder geval schoksgewijs. De kwestie is of we met de primeur van een extreem-rechtse presidentskandidaat in de tweede ronde - of andersom met het ontbreken van een linkse kandidaat - getuige zijn van zo'n typisch Franse aardbeving. Jacques Chirac kan zijn presidentschap hoogstwaarschijnlijk moeiteloos voortzetten. 80 Procent van de Fransen zal hem in de tweede ronde op 5 mei prefereren boven Jean-Marie Le Pen. En afgezien van het minder fraaie spektakel van een finale tussen 'superleugenaar en superfascist' (Serge July) blijft de winkel van de Vijfde Republiek gewoon geopend.

Dus veel Frans catastrofegevoel, tranen en nachtelijke protestdemonstraties in een glas water? Toch niet, al spelen de verschuivingen zich misschien niet direct af waar verwacht. Met deze verkiezingen is definitief een eind gekomen aan het historische compromis tussen gaullisten en communisten dat het fundament vormde van het naoorlogse Frankrijk. PCF-leider Robert Hue haalde 3,5 procent van de stemmen, een dramatische achteruitgang ten opzichte van zijn 8,5 procent uit 1995. Dat percentage betekent het praktische einde van de PCF.

Aan de andere kant van het spectrum verdween het laatste spoor van het ouderwetse gaullisme. Het soevereine, centralistische, autoritaire Frankrijk werd ditmaal vertegenwoordigd door Jean-Pierre Chevènement, een ex-socialist, die net aan 5 procent haalde. De laatste échte gaullist uit de stal van Chirac, Charles Pasqua, mocht niet meedoen. Chiracs eigen grote beweging RPR heeft gaandeweg de gaullistische veren verruild voor een onhelder sociaal-liberalisme.

Van oudsher hielden gaullisten en communisten, die hun legitimiteit ontleenden aan het Verzet, Frankrijk met hun historisch compromis in een klemmend evenwicht. Gaullisten bestuurden het land, communisten waren er voor de vakbonden en het sociale beleid. De Franse socialisten, late bekeerlingen tot de sociaal-democratie, bleven tot het laatst taalkundig-radicale lippendienst bewijzen aan hun communistische 'junior'-partner.

Andersom nam communistenleider Hue nog deze campagne zijn socialistische coalitiegenoot Jospin voor de allerlaatste keer in gijzeling met linksistische beloftes die een nieuwe breedlinkse regering zou moeten waarmaken. Een houding die in bittere hoofdartikelen na de uitsluiting van Jospin als 'de linkse zelfmoord' werd betiteld.

Zie verder pagina 5, kolom 5

De nieuwe keuze heet openheid

Vervolg van pagina 1

Dit hoofdstuk, je zou kunnen zeggen het hoofdstuk van de Vijfde Republiek van Charles de Gaulle, is nu afgesloten. De communistische partij bestaat niet langer als vluchtheuvel voor de rancuneuzen en ontevredenen. Het gaullisme als leer van zelfstandig Frankrijk is aan liberalisme, mondialisering en Europa ten gronde gegaan. Wat komt ervoor in de plaats?

'We zijn Duitsland 1933', is her en der gewaarschuwd na het Front National-succes. Le Pen is zonder twijfel een antisemiet, hij flirt met Vichy, als democraat is hij niet veel waard en zijn partij dient als thuishaven voor onbehagen van allerlei allooi.

Maar de doem van de Tweede Wereldoorlog beneemt toch het zicht op een onderstroom die Le Pen gemeen heeft met al die andere angst inboezemende 'nieuwe' (Le Pen is bepaald niet nieuw) politici in Europa (Haider, Berlusconi, Fortuyn). Ze haken in op het onbehagen in de traditionele politiek, ze fulmineren tegen de wegkwijnende partijen, ze houden zich niet aan de regels van wat 'la pensée unique' heet, en in Nederland 'paars'. Namelijk het onvermogen of de onwil van de gevestigde politiek om grote kwesties in termen van alternatieven te benaderen.

80 Procent van de kiezers kon het programma van Chirac en Jospin op hoofdpunten niet uit elkaar houden. Dat gold hun ideeën wat betreft economisch liberalisme, mondialisering, Europese integratie of de immigratiepolitiek.

Bezwaren van de 'Europopulisten' worden door 'het establishment' meestal met morele orgeltonen afgedaan. Zoals maandag in de krant Les Echos te lezen viel: 'We staan voor een keuze die niemand heeft voorzien, en die in één woord kan worden samengevat: openheid. Rondom Jacques Chirac moeten degenen zich scharen die vinden dat we open moeten staan voor anderen, dat samenleving en economie open horen te zijn. Rondom Jean-Marie Le Pen zullen degenen zich verzamelen die geloven dat het gevaar van de anderen komt, dat we dus de grenzen moeten sluiten, voor mensen, voor economische stromen, voor Europa en voor de buitenwereld.'

Hier en daar wordt in Frankrijk gesproken over een Zesde Republiek. De contouren daarvan zijn nog onhelder. 'Een politieke samenleving heeft zich zojuist vernietigd', zei de eminente commentator Alain Duhamel. 'We moeten een andere opbouwen, en het zal niet makkelijk zijn een architect te vinden.'

Het zelfreinigend vermogen van de Franse staat en staatsinstellingen laat meer nog dan elders in Europa te wensen over. Een traditioneel sterke staat is ook een taaie staat. Niettemin kondigt zich, schrijft Serge July, door het gedrag van de kiezers in de Franse politiek een verschuiving aan. 'Onze instellingen veranderen onder onze ogen.'

Van de kiezers heeft 60 procent laten weten de parlementsverkiezingen van juni belangrijker te vinden dan de presidentsverkiezingen. Voorheen een ondenkbare gedachte. De Franse president, gepatenteerd door De Gaulle, domineerde de politiek en nam z'n eigen parlement op sleeptouw.

Al voor het echec van zondag was het heel wel mogelijk dat de Fransen in juni een herkozen president Chirac opnieuw zouden opzadelen met een linkse regering voor zijn hele tweede termijn. Na zondag is die gedachte - met een schuldbewust electoraat - waarschijnlijker geworden. De kiezers stellen eerst vast wie de president wordt. En daarna overwegen ze welke macht hij krijgt.

Voor de slagvaardigheid van de Franse regering zou zo'n volgende cohabitation van vijf jaar rampzalig zijn. Voor het bestuur van Europa niet minder, aangezien Chirac zijn eerste termijn opvatte als een permanente campagne.

'Er is een goede kans', zegt Bernard Spitz, voorheen topambtenaar, nu werkzaam bij media-conglomeraat Vivendi-Universal, 'dat de belangrijkste hervorming van onze instellingen niet zal voortkomen uit het parlement of uit een referendum. Het zal gebeuren vanuit de volkswil, in de vorm van een aangekondigde cohabitation, met ongeschreven regels en een ongewisse uitkomst.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden