De vijf zonden

Zelden kreeg een film zo veel kritiek te verduren als het bijbelse epos Noah. En dat nog voordat iemand de film had gezien. Wat deed de maker dat toekomstige bijbelverfilmers beter niet doen?

Nog voordat iemand ook maar een shot had gezien, kreeg Darren Aronofsky's bijbelse epos Noah een zondvloed van kritiek over zich heen. In islamitische landen als de Verenigde Arabische Emiraten en Indonesië werd de film verboden, omdat het volgens de Koran taboe is profeten als Noach af te beelden. In de VS vreesden veel conservatieve christenen dat Noach door Aronofsky zou worden neergezet als een alcohol drinkende milieuactivist, die met de bijbelfiguur niets meer te maken heeft.


Inmiddels draait Noah met commercieel succes in de Amerikaanse bioscopen en is de storm geluwd tot een overzichtelijke stroom aan voornamelijk positieve of redelijke reacties, zelfs vanuit christelijke hoek. Welke lessen vallen er voor toekomstige bijbelverfilmers uit dit relaas te leren?


1 Niet van tevoren de ongelovige milieuactivist uithangen

'De minst bijbelse bijbelfilm aller tijden', zo werd Noah herhaaldelijk omschreven door maker Darren Aronofsky (Requiem for a Dream, Black Swan). Globaal gezien houdt het epos zich aan het verhaal van Noach, zoals dat in het bijbelboek Genesis is opgetekend. Profeet Noach (Russell Crowe) krijgt visioenen van een overspoelde wereld en begrijpt dat God een plan met hem heeft: hij bouwt een gigantisch schip als schuilplaats voor een handvol mensen en voor alle diersoorten (van alle 'onreine' dieren kan er per soort één paar op het schip terecht en van de 'reine' dieren zeven). Vanuit deze Ark aanschouwt hij hoe de mensheid ten onder gaat.


Dat hij in de film hulp krijgt van zesarmige reuzen (gevallen engelen) was nog tot daar aan toe. Maar wat veel conservatieve christenen echt tegen de borst stuitte, was de manier waarop Aronofsky 21ste-eeuwse milieukwesties als klimaatverandering in het Noachverhaal wilde verwerken. Dat Noach het dierenrijk van de zondvloed redt, maakt hem volgens Aronofsky 'de eerste milieuactivist ter wereld'.


Een belachelijke interpretatie, vindt bijvoorbeeld de gezaghebbende christelijke creationist Ken Ham, een van Aronofsky's hardst schreeuwende critici en zelf de oprichter van een omvangrijk bijbelpretpark waar Adam en Eva vrolijk tussen de dinosaurussen lopen. Een echte milieuactivist zou volgens Ham nooit een woud kappen voor de bouw van een schip ('zeker niet zonder herplantingsproject!') en al helemaal geen zeldzame dieren aan boord slepen. Het Noachverhaal draait volgens Ham om zonde en het geloof als redding; uiterst kwalijk vindt hij het, wanneer een atheïst als Aronofsky zich dit gegeven toe-eigent voor een misplaatst staaltje ecopropaganda.


Aronofsky had ook makkelijk voor een heel ander imago kunnen kiezen: dat van de goed ingelichte amateur. Aronofsky en scenarist Ari Handel deden bijzonder veel research: ze raadpleegden allerhande wetenschappers, plozen de Dode Zeerollen uit en waar mogelijk volgden ze het geschreven woord. Zo moest production-designer Mark Friedberg zich bij het ontwerp van de Ark houden aan de beschrijving en afmetingen die de Bijbel beschrijft.


Dat Aronofsky, zelf van joodse komaf, het Noachverhaal beter kent dan menig religieus persoon, bleek toen veel christenen tijdens testscreenings vielen over de scène waarin Noach zich in zijn blootje laveloos drinkt met zelf verbouwde wijn. Iets wat in de Bijbel staat, maar vaak door meneer pastoor, de dominee of catecheseleraar wordt overgeslagen. 'Dit is geen kleuterschoolverhaaltje', zei Aronofsky tegen de LA Times. 'Het is het einde van de wereld.'


2 Laat je script niet voortijdig aan anderen lezen

De heibel rond Noah begon al in 2012, toen auteur Brian Godawa het uitgelekte script in handen kreeg. In zijn online-bespreking Darren Aronofsky's Noah: Environmentalist Wacko liet Godawa geen spaan heel van het script. Aronofsky's film schetst de 'prehistorische wereld van Genesis 6 als een verschroeide woestijn en een sombere hemel waaruit geen druppel regen valt, dit alles veroorzaakt door het menselijke gebrek aan respect voor het milieu. Kortom, een anachronistisch doemscenario over de opwarming van de aarde.' Op basis van het script voorspelde Godawa dat Noah 'een oninteressante en onbijbelse verspilling van 150 miljoen dollar (108 miljoen euro, red.)' zou worden.


Daarmee was de toon gezet: Aronofsky's Noah kon prima worden beoordeeld voordat ook maar iemand de film had gezien. De streng-christelijke organisatie Faith Driven Consumer hield een enquête onder haar leden, die uitwees dat 98 procent van de deelnemers 'niet tevreden is met de manier waarop Hollywood religieuze verhalen als Noach behandelt.' Filmblad Variety nam de uitslag over in een tendentieus stuk, dat buiten beschouwing liet dat al die Faith Driven Consumers de film niet hadden gezien; waarop studio Paramount door middel van een eigen onderzoek beweerde dat 83 procent van de 'zeer religieuze' filmtoeschouwers geïnteresseerd is in de film, terwijl '86 procent van de christelijke respondenten de film aan vrienden zou aanraden'.


Aronofsky had trouwens allang zelf een versie van het script uitgebracht: de prachtige strip die hij met Ari Handel en tekenaar Niko Henrichon had gemaakt om studio's te kunnen tonen wat zijn bedoelingen met Noah waren, lag half 2011 in de Europese boekwinkels. In het Frans uitgebracht en daarmee goeddeels buiten het bereik van Aronofsky's Amerikaanse criticasters.


3 Niet de eindmontage uit handen geven

Aronofsky moest het bij Noah oorspronkelijk doen met 90 miljoen euro, maar dat vond hij te weinig. Alleen al om de twee massieve, houten sets van de Ark te kunnen bouwen, had hij meer geld nodig. Uiteindelijk bleek studio Paramount bereid het budget tot 116 miljoen euro op te schroeven, maar dan moest Aronofsky wel zijn recht op de eindmontage afstaan. Alleen al voor zijn gemoedsrust had hij dat beter niet kunnen doen.


Toen de controverse rond Noah losbarstte, besloot Paramount het zekere voor het onzekere te nemen en de nog niet afgewerkte film opnieuw te monteren. Zonder medeweten van Aronofsky. In de hoop dat Noah daarmee aan de wensen van religieuze toeschouwers tegemoet zou komen, schijnen er liefst zes versies van de film te zijn getest. Die moesten bijvoorbeeld duidelijk maken dat Noachs zoon Shem (Douglas Booth) en diens geliefde Ila (Emma Watson) met elkaar zijn getrouwd, iets wat in de oorspronkelijke versie van Noah blijkbaar niet evident is. 'Dat losten we makkelijk op door een extra zinnetje dialoog toe te voegen, maar andere problemen waren een stuk lastiger', aldus Paramount-vicevoorzitter Rob Moore in The Hollywood Reporter.


De nieuwe montages schijnen erbarmelijk te zijn geweest. Zo werd Noah in een versie van 135 minuten tot een speelduur van krap anderhalf uur teruggebracht, om te eindigen met een bombastische christelijke rocksong. Gelukkig voor Aronofsky haalden zowel de religieuze als de 'neutrale' testpublieken hun neus op voor deze hermontages, waarop Paramount uiteindelijk toch voor Aronofsky's oorspronkelijke visie koos. 'Ze probeerden wat ze wilden proberen en ten slotte kwamen ze daarop terug', zei de regisseur tegen The Hollywood Reporter. 'Maar ik was er wel behoorlijk door van slag.'


4 Ga niet in zee met een godvrezende studio

Het gesukkel met de montage van Noah mag dan voor Aronofsky goed zijn afgelopen, het werpt toch een negatief licht op de film. Wéér zo'n immens dure productie die door het onderlinge geharrewar van de studio en de makers dreigt te eindigen als een onooglijke hutspot van artistieke, commerciële en (in dit geval) religieuze belangen. Waarom neem je als Hollywoodstudio überhaupt een eigenzinnige auteur als Aronofsky in dienst als je hem vervolgens, onder druk van de publieke opinie, op zijn knieën probeert te dwingen? Iedereen die zijn onafhankelijk gemaakte, compromisloze films als Requiem for a Dream (2000), The Fountain (2006) of Black Swan (2010) heeft gezien, kan weten dat Aronofsky een filmmaker is die zich door niemand de les laat lezen.


Toch kozen de Paramountbazen voor Aronofsky. En ook nadat Aronofsky's eindmontage de beste was gebleken, bleef de studio konkelen met religieuze belangenorganisaties. Na overleg met National Religious Broadcasters, een conservatieve, christelijke club die erop is gericht de 'bijbelse waarheid' via de media uit te dragen, werd Noah van een disclaimer voorzien: 'De film is geïnspireerd op het verhaal van Noach', valt nu voorafgaand aan de film te lezen. 'Terwijl er sprake is van artistieke vrijheid, geloven we dat deze film trouw is aan de essentie, waarden en integriteit van een verhaal dat de hoeksteen is van het geloof van miljoenen mensen wereldwijd. Het bijbelverhaal van Noach staat in het boek Genesis.'


In Amerika reageerden commentatoren met ongeloof en afgrijzen op de disclaimer. Sommigen zagen het als een terugkeer naar de zelfcensuur van het klassieke Hollywood, toen onder druk van christelijke lobbyisten filmmakers met allerlei fatsoensregels aan banden werden gelegd. Aronofsky had in elk geval niets te beslissen over de disclaimer van Noah.


Overigens zal het waarschuwingstekstje in Nederland niet aan de film voorafgaan. Hier moeten we het dan wel weer doen met een naar 3D opgewaardeerde versie van Noah, terwijl de productie in Amerika, Engeland en Frankrijk in het oorspronkelijke 2D-formaat te zien zal zijn. Alleen in die landen vertrouwt Paramount genoeg op de aanzuigende werking van 'de naam van de regisseur en de cast en de dramatische aspecten van het verhaal'.


5 Nooit het geloof in je eigen visie verliezen

Al op zijn 12de raakte Darren Aronofsky gefascineerd door Noach: vaak vroeg hij zich af of hij wel braaf genoeg zou zijn om op de Ark te mogen. Op school won hij een opstelwedstrijd met een gedicht (zie boven aan deze pagina) over de duif die zijn weg naar de Ark probeert te vinden; een gedicht dat hij later ook aan de Verenigde Naties mocht voordragen.


'Die ervaring gaf me de moed en kracht om schrijver te worden', zei hij tegen The Hollywood Reporter. 'Dus Noach is voor mij een patroonheilige die me door mijn creatieve beproevingen gidst.' De mensen die tegen zijn film protesteren, zien volgens hem niet in dat hij een persoonlijke passie voor het Noach-verhaal heeft en dertig jaar heeft gebroed op de verfilming van dat verhaal.


Bovendien moeten mensen beseffen dat het geen zin heeft naar een al te letterlijke bewerking van de Bijbel te streven, zei de regisseur tegen het tijdschrift The Atlantic. Fantastisch, hoe Michelangelo in de Sixtijnse Kapel de vingertoppen van God die van Adam laat raken, 'maar in de Bijbel staat nergens een E.T.-achtige beschrijving van dat moment. Als kunstenaar wil je de woorden van de tekst eren, maar ze ook nieuw leven inblazen en artistiek tot uitdrukking brengen.'


Geen gemakkelijk streven, als je een blockbuster moet maken. Maar toen Paramount met de montage begon te rotzooien, wist Aronofsky dat hij het gelijk aan zijn kant had. De scènes van Noah zijn volgens hem zo met elkaar verweven, dat de boel automatisch instort als je gaat schuiven en knippen. 'Ik geef geen zak om testscores. Mijn films staan daar boven.'


Evil was in the world


The laughing crowd


Left the foolish man at his ark


Filled with animals


When the rain began to fall


It was hopeless


The man could not take the evil crowd with him


But he was allowed to bring his good family


The rain continued through the night


And the cries of screaming men filled the air


The ark was afloat


Until the dove returned with the leaf


Evil still existed


When the rainbows reached throughout the sky


The humble man and his family knew what it meant


The animals ran and flew freely with their newborn


The fog rose and the sun shone


Peace was in the air


And it soon appeared in all of man's heart


He knew evil would not be kept away


For evil and war could not be destroyed


But neither was it possible to destroy peace


Evil is hard to end and peace is hard to begin


But the rainbow and the dove will always live


Within every man's heart.





'Geweldig dat Hollywood voor het eerst in vijftig jaar weer een epische bijbelfilm wil maken', zei Aronofsky toen


zijn film Noah groen licht kreeg. Inderdaad liggen de hoogtijdagen van de groots opgezette (oudtestamentische)


bijbelfilm lang achter ons. Drie klassieke voorbeelden en een obscuur alternatief om vóór de release van Noah


(10 april) uw kennis van het bijbelepos bij te spijkeren.


Bijbels jaar


Hollywood beleeft een bijbels jaar. In februari verscheen de (niet in Nederland uitgebrachte) Jezusfilm Son of God, en in december zal Ridley Scott zijn visie op het Mozesverhaal laten zien met Exodus: Gods and Kings. Scott is net als Darren Aronofsky (foto links) een belijdend atheïst. 'Dat komt goed uit', zei hij tegen The New York Times, 'want daarom moet ik mezelf ervan overtuigen dat dit verhaal werkt.'


El pecado de Adan y Eva (Miguel Zacariás, 1969)


Zo pak je dus een bijbels verhaal aan als je geen budget hebt, maar wel over twee goed in hun vlees zittende 'acteurs' beschikt. Adam en Eva dartelen in deze obscure Mexicaanse blootfilm houterig door het Paradijs, tot ze dankzij Satan aan het zondigen slaan. Eden ziet eruit als Teletubbie-land, Gods stem klinkt ongeïnteresseerd en de duivel wordt vertolkt door een lispelende ringslang.


Noah's Ark (Michael Curtiz, 1928)


Veel vroege Hollywood-bijbelfilms gaven kostuumscènes een hedendaagse context. Zo ook dit (deels zwijgende) tweeluik, waarin de verschrikkingen van WOI aan het verhaal van Noach zijn gekoppeld. De zondvloed blijft een ongelooflijk schouwspel, zeker als je bedenkt dat drie van de honderden figuranten in de chaos verdronken en een vierde zijn been verloor. Onder die figuranten de latere westernster John Wayne.


David and Bathsheba (Henry King, 1951)


Dan is dit rijkelijk versierde overspeldrama veel kuiser verbeeld. Gregory Peck valt als Koning David voor zijn getrouwde overbuurvrouw Bathsheba (Susan Hayward) en de liefde blijkt wederzijds. Zo traag en statig als het genre destijds vereiste, maar Peck speelt met een grandioze terughoudendheid, zodat zelfs zijn ellenlange bidscènes (onder meer bij de Ark des Verbonds) indrukwekkend blijven.


The Ten Commandments (Cecil B. DeMille, 1956)


Alleen al het uitzitten waard om de magnifiek ogende tocht van de Israëlieten door de Rode Zee. De orgie rond het Gouden Kalf, waaraan het Israëlische volk zich overgeeft terwijl Mozes de Tien Geboden ontvangt, was dan weer perverser en wilder in DeMille's eerdere bewerking uit 1923. Als geen ander wist hij uitbundige taferelen vol seks en geweld te vergoelijken met een stichtelijke boodschap.


Vier bijzondere Bijbelfilms


The Dove


Gedicht dat Darren Aronofsky (foto links) op 12-jarige leeftijd schreef, 13 januari 1982

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden