De vijf kanshebbers op de Libris Geschiedenis Prijs 2010

Tijdens de Nacht van de Geschiedenis op 23 oktober maakt juryvoorzitter Paul Schnabel de winnaar bekend van de Libris Geschiedenis Prijs 2010. De prijs - 20.000 euro - wordt toegekend aan een historisch boek dat een breed publiek aanspreekt. Een kennismaking met de vijf genomineerden. Door Ianthe Sahadat en Anneke Stoffelen

Fascinatie

'Al heel lang wist ik, als toenmalig directeur van het Persmuseum, dat er over De Telegraaf een fantastisch boek te schrijven zou zijn. Ik ben van huis uit geen Telegraaf-lezer, maar als je er objectief naar kijkt, is de geschiedenis van deze krant de boeiendste van alle Nederlandse dagbladen. In de kern komt dat doordat de krant zich al vanaf de oprichting in 1893 onbekommerd heeft uitgesproken over alles wat langskwam en ook zelf geregeld onderwerp werd van nieuws. Een mooi voorbeeld is de Eerste Wereldoorlog, waarin De Telegraaf zich als enige uitsprak pro-Frankrijk en pro-Engeland, in die tijd echt not done. De overheid was doodsbenauwd dat de bemoeienis van de krant Nederland in een oorlog zou storten. De redactie is vier jaar lang afgeluisterd.'


Zoektocht

'Nooit eerder kreeg iemand toegang tot de archieven van De Telegraaf. Ik denk dat ik het vertrouwen heb gewonnen dankzij de manier waarop het Persmuseum in zijn vaste opstelling de Telegraaf-geschiedenis heeft belicht. Ik heb vijf jaar aan het onderzoek gewerkt, waarvan vier jaar fulltime. Ik wilde de journalistieke ziel van de krant doorgronden en dat doe je door vooral heel veel te lezen. Maar alle jaargangen doornemen zou ondoenlijk zijn. Samen met een assistent heb ik van tientallen thema's nieuwsdossiers aangelegd. Per onderwerp, bijvoorbeeld een opzienbarende moordzaak in 1910, heb ik de berichtgeving van De Telegraaf vergeleken met die van andere kranten. Als je dat systematisch volhoudt, ontdek je waar de krant zijn accenten legt en zie je dat De Telegraaf bijvoorbeeld al vroeg veel aan human interest deed. Over de laatste decennia heb ik ook ongeveer dertig oud-journalisten geïnterviewd.'


Ontdekking

'De allerleukste ontdekking vind ik wel dat De Telegraaf is begonnen als een echt radicaal-liberaal dagblad. Daarover was voor dit onderzoek maar weinig bekend. De redactie bestond uit een stelletje naar links afwijkende, ongeleide projectielen. Het was een krant voor de grachtengordel, de progressieve en gegoede Amsterdamse burgerij. Nu zouden we het links-elitair noemen. Pas in de jaren twintig werd De Telegraaf een rechts-conservatieve massakrant.'


Verhaal vs feiten

'Omdat ik op het onderzoek zou promoveren, moest mijn werkwijze wetenschappelijk verantwoord zijn. Maar ik heb van meet af aan een leesbaar, spannend boek willen schrijven voor een breed publiek. Anders zou het boek ook niet bij De Telegraaf passen. Ik ben nooit bang geweest de feiten geweld aan te doen. Op een gegeven moment weet je zo veel, dat het je geen moeite meer kost je te verplaatsen in een andere tijd. Je kunt je dan helemaal voorstellen hoe het er op de redactie aan toe ging. Alle sfeerimpressies heb ik gelardeerd met citaten uit die tijd en memoires. Zo is een mooi mozaïek ontstaan.'



Fascinatie

Edwin Klijn: 'We zijn allebei geïnteresseerd in politieke extremen. Die zetten alles op scherp, ze polariseren. Fascisme of communisme roepen sterke reacties op van de gevestigde orde, dat is veel interessanter dan het gematigde midden.


Robin te Slaa: 'Eigenlijk hebben we een boek geschreven dat we zelf wilden lezen. We houden van politiek en van dikke boeken. We wilden een smeuïg kijkje achter de schermen geven.'


Zoektocht

RtS: 'We hebben ons eerst uitgebreid ingelezen, vervolgens hebben we alle archieven doorgepluisd, veel recent vrijgekomen rapporten van de centrale inlichtingendienst en kranten. We hadden een taakverdeling in het archief en zijn ook los van elkaar begonnen met schrijven. Maar uiteindelijk hebben we alle teksten zo vaak uitgewisseld dat we nu niet meer weten welk woord door wie is geschreven.'


EK: 'We hebben het in onze vrije tijd geschreven. In totaal zijn we er vijf jaar mee bezig geweest, in de avonduren, weekenden en vakanties. Elk vrij uurtje.'


Ontdekking

EK: 'De NSB werd vaak gezien als gematigde partij die steeds radicaler werd. Maar dat klopt niet, in 1934 was de partij al openlijk antisemitisch en veel radicaler dan gedacht. We vonden het belangrijk om de partij te bezien vanuit de eigen tijd en niet vanuit een perspectief achteraf. Ik denk dat wij de eersten zijn die de partij van binnenuit laten zien: hoe ging het er nou aan toe op zo'n NSB-partijavond ergens in de provincie.'


RtS: 'Op een gegeven moment waren er zo'n 50 duizend leden. Als er zo'n grote aantrekkingskracht van uitgaat, is het niet alleen maar een anti-beweging. Het is ook een revolutionaire beweging met een utopisch einddoel. Het was letterlijk een sociale en nationale partij: saamhorigheid in belang van het eigen Nederlandse volk. Daar ging een wervende kracht van uit. De partij had ook duidelijk een linkse kant: bejaarden helpen, natuurschoon behouden.'


EK: 'Daarin zie je overeenkomsten met de PVV van nu, hoewel dat natuurlijk een democratische partij is die binnen het systeem wil opereren en niet het systeem omver wil werpen.'


RtS: 'Zelf zijn we helemaal niet bezig geweest met die vergelijking. Journalisten leggen de link steeds. In die zin liften we mee op de verkiezingswinst van de PVV.'


Verhaal vs feiten

EK: 'Je wilt geen droog verslag, iedere historicus weet dat je accurater bent als je alle mitsen en maren opschrijft, maar dan wordt het volstrekt onleesbaar. Dus schrijf je een beetje chargerend of ironisch. Maar daar moet je nooit in doorslaan. We hadden een aantal meelezers die ons daar voor behoedden. Onze bronnen waren uiteenlopend en gedetailleerd. De informatie was bijna filmisch: welke vlaggen stonden er op het podium, wie sprak er, hoe sprak hij, wie zaten in de zaal, hoe zaten ze erbij.'



Fascinatie

'Ik doe al decennia aan onderzoek naar vrouwengeschiedenis. Wat je steeds tegenkomt in beschrijvingen van buitenlanders over ons land, is de verbazing over de Nederlandse huisvrouw. Ze is extreem ondernemend en schoon en heeft veel gezag, het is een bazig typje. Ik had al eerder eens het plan gehad de Nederlandse geschiedenis te herschrijven vanuit het oogpunt van de vrouw. Dat leek te hoog gegrepen. Toen ik mijn artikelen wilde bundelen, ontdekte ik dat de huisvrouw als een rode draad door al mijn onderzoek loopt. Dat was het samenbindend thema waarmee ik zo'n vrouwengeschiedenis wel kon schrijven.'


Zoektocht

'Het boek was snel klaar, in anderhalf jaar. Het was eigenlijk vooral een kwestie van eerder opgedane kennis logisch ordenen. Ik werk graag vanuit het detail en combineer ambachtelijk archiefonderzoek met het schetsen van grote lijnen. Over de bazigheid van de huisvrouw bestaat bijvoorbeeld een bekende beschrijving van de Brit William Temple die rond 1670 de Amsterdamse burgemeester bezoekt. Hij verbaast zich dat de dienstmeid steeds met een doekje langskomt als hij op de vloer spuugt. Daarop zegt de burgemeester: 'Gelukkig is mijn vrouw niet thuis, die had je de deur uit gezet.' Door verder te zoeken, ontdekte ik dat de burgemeestersvrouw haar man had verlaten. Dat zet deze anekdote in een ander daglicht: het was een zure grap van een man wiens echtgenote was weggelopen. Blijkbaar hadden vrouwen die mogelijkheid toen.'


Ontdekking

'In het huidige debat wordt de Nederlandse vrouw steeds neergezet als een achterlijke soort met hooguit een deeltijdbaantje. Al die taskforces die proberen vrouwen de arbeidsmarkt op te trappen, begrijpen niet waarom dat in Nederland zo moeilijk is. Mijn boek toont aan dat die cultuur een lange voorgeschiedenis heeft. Eeuwenlang zijn vrouwen aangezet de rol van huisvrouw aan te nemen. Dat waren geen zielige sloofjes, integendeel. De Nederlandse huisvrouw bezat een grote mate van autonomie en vrijheid. We waren al vroeg een rijk land waarin vrouwen niet meer hoefden te werken. Dat vind ik belangrijk om te benadrukken: de huisvrouw is een luxe.'


Verhaal vs feiten

'Mijn boek is zo geschreven, dat het liefst ook abonnees van damesbladen het zouden lezen. Door de lezer mee te nemen in mijn denkproces, hoop ik het toegankelijk te houden. Maar het is wel echt een geschiedenisboek, ik blijf heel dicht bij mijn bronnen. Ik gebruik geen sfeerbeelden in de zin van 'het was herfst en de bladeren vielen van de bomen'. Wel probeer ik aan de hand van feiten een beeld voor te toveren. Zo beschrijf ik hoe het er in een 16de eeuwse belegerde stad aan toeging door dagboeken te citeren en te parafraseren.'



Fascinatie

'Die heb ik van thuis uit meegekregen. Mijn vader heeft na de onafhankelijkheid in Congo gewerkt, in onze huiskamer hingen Afrikaanse maskers en stond een tamtam. Het is een land met een woelige geschiedenis en met het formaat van Europa. De bodem is schatrijk, maar de mensen zijn straatarm. Ik zie de geschiedenis van Congo als een voorbode voor wat de wereld staat te wachten. Het laat zien wat er gebeurt als staten uiteenvallen en mensen alleen nog bezig zijn met overleven. De oorlog die daar woedt heeft geen enkel traditioneel kenmerk, er zijn geen twee partijen en er is geen slagveld. Wat doen mensen als er geen staat meer is die voor hen zorgt?'


Zoektocht

'Toen ik in 2003 voor het eerst naar Congo ging, wilde ik een literair aantrekkelijk werk over de geschiedenis van het land lezen. Dat bleek niet te bestaan, dus heb ik direct besloten het zelf te schrijven.


Ik ben er in totaal elf keer geweest. Ik heb ontzettend veel gelezen, gereisd en veel mensen geïnterviewd. Ik schat dat ik tussen de drie- en vijfduizend bronnen heb gebruikt. Eerst wilde ik het land beter begrijpen en toen ben ik informanten gaan zoeken. Mijn boek is een chronologisch verslag van de periode tussen 1850 en 2010, maar ik heb de geschiedenis opgehangen aan individuele levensverhalen. Ik heb gesproken met mensen die in de coulissen van de geschiedenis stonden. Zoals de eerste man die met een blanke vrouw danste, de kindsoldaat die het schopte tot lijfwacht van Kabila of de vrouw die de eerste protestmars tegen Mobutu organiseerde. Ik wilde tonen hoe de echo's van de geschiedenis doorwerken in individuele levens.


Soms was het ook gevaarlijk. Zo heb ik een mislukte crash overleefd - zelfs crashes mislukken in Congo. Ik ben in het rebellengebied van Laurent Nkunda geweest, de Osama bin Laden van Centraal-Afrika. Mijn chauffeur ging er vandoor en ik bleef alleen achter, omringd door kindsoldaten.'


Ontdekking

'Er staan wel vijftig grotere en kleinere vondsten en ontdekkingen in het boek. De mooiste ontmoeting haalde de kaft. In het land met een gemiddelde levensverwachting van 45 jaar ontmoette ik Etienne Nkasi, geboren in 1882. Uiteraard zette ik vraagtekens bij zijn geboortejaar, maar hij wist me details te vertellen uit de jaren 1890, toen zijn vader hem meesleepte naar zijn werk aan een spoorweg.'


Verhaal vs feiten

'Ik doe iets anders dan de klassieke academicus. Ik hanteer een journalistieke insteek en maak intensief gebruik van oral history. Maar ik ben bovenal schrijver en probeer het verhaal op een literaire wijze te vertellen. Geschiedschrijving is geen kopie van de werkelijkheid. Je moet selecteren, ook daarin kun je recht doen aan nuances.'



Fascinatie

'Na mijn vorige boek Sonny Boy, waarin de hoofdpersonen in een concentratiekamp terechtkomen, raakte ik geïnteresseerd in de vraag hoe het zover gekomen was. Ik ben veel gaan lezen. Toen viel het me op dat het mooie beeld dat prins Bernhard altijd schetste van zijn Duitse jeugd en rijke familie, zo totaal losgezongen leek van diezelfde Duitse geschiedenis. Heel vreemd, want juist het milieu waaruit hij afkomstig is, had tussen de wereldoorlogen de hardste klappen gekregen. Ik vermoedde dat daar een bijzonder verhaal in zat. Uiteindelijk blijkt zijn Duitse verleden inderdaad de zwakke stee onder zijn zelf gecreëerde mythe.'


Zoektocht

'Ik wist vooraf weinig over het koningshuis, maar ik vind het wel prettig onbevangen ergens in te duiken. Als eerste lees ik alle bestaande literatuur, en in het geval van Bernhard is dat alleen al een heksenklus. Daarna ben ik de archieven ingedoken, vooral in Duitsland en Polen. Ik kwam bijvoorbeeld een bouwrapport uit 1936 tegen, waaruit blijkt dat het huis van Bernhards moeder op instorten stond en te koop was. Dat zet Bernhards verhalen over zijn rijke ouders in een ander daglicht.


Ook heb ik allerlei plaatsen bezocht waar hij gewoond en gestudeerd heeft en sprak ik tientallen familieleden en vrienden. De meeste werkten graag mee, gek genoeg. Ik denk dat dat komt omdat ik goed kon uitleggen wat ik wilde met dit boek: recht doen aan zijn verleden.'


Ontdekking

'Het zou te gemakkelijk zijn om de vondst van Bernhards lidmaatschapskaart van een nazistische studentenvereniging als belangrijkste ontdekking van mijn onderzoek te noemen. In de media is daar veel sensatie over geweest, daar was ik niet blij mee. Het belangrijkste vind ik dat mijn boek een nieuw, plausibel beeld van de man geeft, en daarmee een zekere rust brengt. Want Bernhard was voor Nederland onvoltooid verleden tijd, elke maand dook er wel weer een schandaaltje op. Dat lijkt nu voorbij. Ik vind het ook belangrijk dat het boek de lezer meer inzicht geeft in de Duitse geschiedenis, hoe het tot die oorlog heeft kunnen komen. Het was lang taboe om je daarin te verdiepen.'


Verhaal vs feiten

'Ik wil mijn lezers meeslepen in deze geschiedenis. Je baseert je steeds op feitelijke stukken, maar soms mis je een deeltje of een brief. Ik los dat dan op door op zoek te gaan naar mensen die hetzelfde hebben meegemaakt als mijn hoofdpersoon. Zo was ik blij met de vondst van de memoires van een studiegenoot van Bernhard. Die jongen beschrijft prachtig hoe hij de roemruchte winter van '32-'33 in Berlijn ervoer. Zo kun je toch een authentieke sfeer scheppen, ook al is de herinnering niet van Bernhard zelf.'



Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden