KnelpuntenVaccinatiecampagne

De vier horden die Nederland moet nemen, voor we kunnen vaccineren

Over precies een maand moeten de eerste Nederlanders ingeënt worden tegen het coronavirus. Of dat gaat lukken, is allerminst zeker. De weg naar de start van de vaccinatiecampagne zit vol hobbels en valkuilen, en bovendien heeft nog niemand de volledige routekaart.

Per 'thermal shipper', waar het vaccin in wordt vervoerd, zitten pakweg duizend doses.Beeld Reuters

Er zijn vier knelpunten die het ministerie, het RIVM, en de zorgorganisaties in december nog moeten oplossen.

1. Het Pfizer-vaccin hangt aan elkaar van de logistieke moeilijkheden

Zodra het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) het vaccin van de fabrikanten Pfizer en BioNTech goedkeurt, gaan bij de fabriek in het Belgische Puurs de vrachtwagens rijden. Aan boord: een soort ijskoude verhuisdozen, uitgerust met speciale zenders zodat de farmaceut vanuit een controlecentrum de locatie en temperatuur in de gaten kan houden. Daarin zitten de eerste (ongeveer) miljoen doses voor de Nederlandse markt. Ongeveer 450 duizend mensen kunnen daar de benodigde twee prikken mee krijgen.

Die temperatuur is een uitdaging. De vaccins blijven gedurende zes maanden bij -70 graden Celsius goed. Het RIVM heeft er speciale vriezers voor besteld, dus de centrale opslag vormt inmiddels geen probleem meer.

Een veel grotere uitdaging vormt dat die verhuisdozen - de fabrikant noemt ze ‘thermal shippers’- minimaal 195 flesjes (‘vials’) met het vaccin in zich hebben. Elke flesje is na toevoeging van een zoutoplossing door een zorgmedewerker goed voor vijf doses. Er zitten dus  pakweg duizend doses in één verhuisdoos. Het is lastig, volgens een woordvoerder van minister Hugo de Jonge, om al voor de distributie plaatsvindt, de dozen open te breken om kleinere aantallen te verdelen. En verspilling van het kostbare vaccingoedje is natuurlijk uit den boze.

Dat maakt dit snelst geleverde vaccin wellicht meer geschikt voor een grootschalige inentingscampagne in een sporthal. Maar minder geschikt voor de doelgroepen die op de lijst staan om als eerste te worden gevaccineerd: de bewoners van verpleeghuizen en gehandicapteninstellingen. Die vaccinaties zullen grotendeels in kleinere groepen worden toegediend. Bijvoorbeeld als de instellingsarts de bewoners van één specifiek zorghuis een prik toedient.

‘De vraag is hoe we de optimale mix krijgen in onze vaccinatiestrategie’, zegt Jaap van Delden, programmadirecteur Covid-19-vaccinatie van het RIVM. ‘Daarom moeten we voorbij alleen het vaccin van Pfizer kijken. Vlak daarna komt hopelijk ook het vaccin van Moderna beschikbaar, met weer andere eigenschappen. Het gaat erom hoe je het totaal aan leveringen slim inzet.’

2. Het is nog onduidelijk voor wie welk vaccin (on)geschikt is

‘Het allergrootste knelpunt’, zegt een woordvoerder van brancheorganisatie Actiz, ‘is dat we nog zo weinig weten over de vaccins.’

Want zijn ze wel geschikt voor de oude, kwetsbare populatie in de verpleeghuizen? Zijn de bijwerkingen niet te heftig? Zijn er voor bepaalde groepen cliënten wellicht contra-indicaties, omdat - een willekeurig voorbeeld - het immuunsysteem van iemand met diabetes juist op hol slaat van het vaccin?

De data die hier uitsluitsel over moeten geven zijn nog niet openbaar. Het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) is de dossiers nog aan het beoordelen. ‘Dokters en verpleegkundigen gaan echt niet iets inspuiten, als ze niet zeker weten dat het veilig is’, aldus de woordvoerder.

Zolang deze zaken niet duidelijk zijn, ‘heeft het geen enkele zin om draaiboeken te maken’, zegt Aline Poolen, bestuurder bij Zorgaccent, een ouderenzorgorganisatie in Twente. ‘Echt, ik omarm de vaccins met beide armen. Maar ik weet nu niet of ik koelkasten moet gaan bestellen, en hoeveel mensen ik moet inroosteren om te vaccineren. Stel dat een bijwerking van het vaccin is dat je twee dagen ziek bent. Dan heeft dat enorme logistieke consequenties. Dan kan ik niet op dag een duizend medewerkers vaccineren en op dag twee nog eens, want dan heb ik op dag drie helemaal niemand meer om te werken.’

Die puzzel wordt, volgens Van Delden van het RIVM, steeds completer. ‘Er liggen echt al veel plannen, die zullen snel duidelijk worden. Maar er zijn ook nog wat lege plekken.’ Het maakt nogal wat uit of je in de relatief kleine woonvormen van de ouderen en de gehandicaptenzorg begint, of met grootschalige vaccinatiestraten voor zorgpersoneel – want ook dat is nog optie.

Verlossing moet komen van de rapporten van de EMA en – als de EMA-beslissingen nog ruimte voor interpretatie overlaten – de Gezondheidsraad. Die brengen per vaccin een nieuw, gedetailleerd advies uit, zodra ze de wetenschappelijke data van de grootschalige vaccinproeven hebben kunnen bestuderen. Wanneer het advies van de EMA of de Gezondheidsraad komt, is nog onduidelijk. Want hoewel het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen de volledige dossiers van de farmaceuten Pfizer en Moderna sinds begin deze week heeft, heeft de Gezondheidsraad die nog niet. ‘Wij weten op dit moment niet meer dan we in de persberichten van de farmaceuten hebben kunnen lezen’, aldus een woordvoerder. ‘We zijn over de wetenschappelijke data met het CBG in gesprek.’

3. Toestemming om verpleeghuisbewoners en wilsonbekwame gehandicapten te vaccineren is er nog niet

Die informatie van de Gezondheidsraad en de medicijnautoriteiten is ook nodig om de bewoners van verpleeghuizen en gehandicaptenzorginstellingen te kunnen informeren. ‘We moeten dit wel zorgvuldig doen’, zegt Jeroen van den Oever, bestuurder bij ouderenzorginstelling Fundis. ‘Het gaat om honderdduizenden mensen, en vooralsnog zijn er meer vragen dan antwoorden.’

Pas als er een antwoord is op die vragen, kun je bewoners goed informeren over alles aspecten van het vaccin. Van werking tot bijwerking en van effectiviteitspercentage tot besmettelijkheid na de prik. Pas als ze dat weten kunnen bewoners, of hun familieleden, een goed beredeneerde beslissing nemen of zij het vaccin überhaupt willen, zegt Van den Oever. Dat is niet in twee dagen geregeld.

In de gehandicaptenzorg is tussen eenderde en de helft van de ongeveer 200 duizend cliënten wilsonbekwaam. Dat betekent dat iemand anders, bijvoorbeeld een aangewezen familielid, toestemming moet geven voor de vaccinatie.

Het verzamelen van deze toestemmingsverklaringen is nogal een operatie, zegt de woordvoerder van de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland. ‘Daarbij willen veel vertegenwoordigers voor het nemen van zo’n beslissing graag weten wat de werking en de mogelijke bijwerkingen zijn van de vaccins. En die informatie hebben we nog niet.’

Daarbij is er ook groep cliënten met zogeheten ‘moeilijk verstaanbaar gedrag’. Die zouden zich onvoorspelbaar kunnen gedragen als zij opeens een naald zien. ‘Er wordt nu druk nagedacht over hoe om te gaan met de verschillende doelgroepen’, zegt de woordvoerder. ‘Maar een ding is zeker. Het vaccineren van de cliënten in onze sector zal meer tijd vergen dan van andere doelgroepen zonder beperkingen. Het is niet zo dat zij allemaal snel zullen doorlopen voor een prik.’

‘We zullen vast ergens 4 januari beginnen’, zegt de woordvoerder van Actiz. ‘Maar voordat er veel mensen aan de beurt zijn geweest, ben je wel een tijdje verder.’

4. Lang niet al het personeel staat vooralsnog te springen om een prik

Dan is er nog de vraag: willen de zorgmedewerkers dat vaccin eigenlijk wel? En als zij twijfelen: hoe overtuig je ze dan binnen een maand?

De voortekenen zijn voor voor zorgbestuurders weinig geruststellend. Slechts iets meer dan eenderde van de verpleegkundigen en verzorgenden zegt voluit ja op de vraag of zij het coronavaccin toegediend willen krijgen. Dat blijkt uit de enquête die de beroepsvereniging verzorgenden en verpleegkundigen (V&VN) in september van dit jaar hield onder zijn leden. Een kwart zegt nee en de rest twijfelt nog.

Het zou kunnen dat de percentages inmiddels wat verschoven zijn, nu bekend is dat de eerste vaccinaties eraan komen. Misschien dat zorgmedewerkers in de verpleeghuizen en in de gehandicaptenzorg vooraan in de rij zullen staan voor een prik. Maar zorgorganisaties breken wel hun hoofd over wat zij moeten doen als personeelsleden de vaccinatie weigeren.

‘Ook zorgmedewerkers zijn gewone mensen die zelf mogen beslissen’, zegt Fundis-voorman Van den Oever. ‘Maar zij zijn soms moeilijk te bewegen zich te laten vaccineren.’ Kijk maar naar de jaarlijkse griepprik, zegt hij. In de ouderenzorg kiest minder dan 10 procent van het personeel ervoor. ‘Terwijl de griep wel degelijk een bedreigende infectie is voor onze doelgroep. Dat vind ik nog wel een dilemma: in hoeverre mogen wij mensen nadrukkelijk bewegen zich te laten inenten.’

‘Wij zullen personeelsleden nooit dwingen’, zegt de woordvoerder van de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland. Zijn sector gaat er vanuit dat ongeveer eenderde van de medewerkers nog twijfelt. ‘Wij willen onze medewerkers wel voorzien van zo veel mogelijk informatie voor een weloverwogen besluit.’ Op die manier moeten zo veel mogelijk twijfelaars over de streep worden getrokken. ‘Als iemand die werkt met een kwetsbare doelgroep een vaccin weigert, zou hem mogelijk kunnen worden gevraagd op een andere plek in de organisatie te gaan werken.’

‘Vaccineren is vrijwillig’, beklemtoont ook de woordvoerder van minister Hugo de Jonge. ‘Maar wij hopen wel dat zo veel mogelijk zorgmedewerkers ervoor kiezen. Daarom komt er, naast een algemene uitgebreide informatiecampagne van de Rijksoverheid over de coronavaccinaties, ook een specifieke voorlichtingscampagne voor de zorg.’ Die moet over twee weken van start gaan.

De beschikbaarheid van uitgebreide en neutrale informatie, op basis waarvan de zorgmedewerkers een weloverwogen keuze kunnen maken, is van belang. Dat zegt de woordvoerder van NU’91, vakbond van verpleegkundigen en verzorgenden. ‘Wij zien ook dat zorgmedewerkers die zich eigenlijk niet willen laten vaccineren, er toch voor kiezen, omdat ze het belang van hun patiënten meenemen. Maar ze hebben ook het recht om mee te zeggen tegen een vaccinatie.’

Het is daarom belangrijk dat zorgmedewerkers zich niet gedwongen voelen, beklemtonen zowel de woordvoerders van NU’91 en V&VN. ‘De druk moet eraf, want die heeft juist een tegenovergesteld effect’, betogen zij. ‘Ze moeten zich vrij voelen om een eigen keuze te maken. Anders jaag je ze de gordijnen in.’

Meer lezen

Europa maakt zich op voor de grootste vaccinatiecampagne uit de geschiedenis

Zorgorganisaties noemen vaccinatieplannen De Jonge ‘erg enthousiast’ en ‘prematuur’

'Zeer effectief’ Oxford-vaccin vertoont toch wat barstjes

Is Nederland klaar voor het vaccin? Ja, zegt het RIVM

Welke vaccins zijn er nog meer op komst? We maakten een overzicht, van ‘het ijskonijn’ tot ‘de verleider’.

Hoe weet je of zo’n geheel nieuw vaccin, volgens nog niet eerder beproefd recept, op de lange termijn wel veilig is?

Ik had al corona, moet ik dan nog ingeënt worden? En nog vijf knellende vaccinvragen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden