De via-via logica

Het klinkt meer als een boeddhistische wijsheid dan als de conclusie van een proefschrift. Een bedrijf dat zich richt op het maximeren van de aandeelhouderswaarde, brengt die aandeelhouderswaarde in gevaar....

Bezemer doet nogal luchtig over zijn ontdekking. Toch is dit een revolutionaire bevinding. Ondernemend Nederland volgt jarenlang massaal een Angelsaksisch waanbeeld dat de aandeelhouders in naam op de troon zet, maar hen in feite geld kost. Bezemer geeft geen verklaring voor zijn opmerkelijke bevinding. De Engelse econoom John Kay doet dat wel in Obliquity. Why our goals are best achieved indirectly. Oblique betekent schuin, indirect. Het boek van Kay kan daarom het best worden vertaald als ‘De via-via logica’. Hij beschrijft hoe bedrijven juist door hun focus op shareholders value in de problemen kwamen.

Zo was Boeing een onaantastbare vliegtuigbouwer. Zijn kracht was een obsessie met vliegtuigen. Ze waren niet bezig met het maken van winst, maar met het bouwen van de beste en veiligste vliegtuigen ter wereld. In de jaren negentig kwam de ommekeer. Aandeelhouderswaarde werd het hoogste doel. Van investeringen werd een hoge return on investment vereist. In tien jaar tijd maakte deze nieuwe wind Boeing bijna kapot. Boeing verloor in rap tempo terrein aan Airbus. Na de aankondiging van topman Phil Condit dat het bedrijf aandeelhouderswaarde tot topprioriteit maakte, steeg het aandeel tot 59 dollar. Bij zijn gedwongen ontslag in 2003 was de koers gezakt tot 34 dollar.

Kay keert zich ook tegen de bedrijfsmatige overheid die graag werkt met doelen waarop instellingen kunnen worden afgerekend. De politie op het aantal bekeuringen, scholen op de gemiddelde Cito-score, ziekenhuizen op de wachttijd bij de eerste hulp. Zijn kritiek is dat wat waardevol is, zich niet zo gemakkelijk laat vertalen in simpele meetbare doelstellingen. Meer bekeuringen betekent niet meer veiligheid, een hogere Cito-score niet een betere school en korte wachttijden geen betere zorg. Het gevolg is dat instellingen schijndoelen gaan nastreven. De directe aanpak leidt volgens Kay vaak zelfs tot averechtse effecten.

Zo streefde de Amerikaanse organisatie belast met het beheer van natuurparken naar zero tolerance ten opzichte van bosbranden. Later ontdekten ze hoe schadelijk dat was. Veel kleine bosbranden doven namelijk vanzelf uit. Maar daarbij verbrandt wel struikgewas dat een grote rol speelt bij het verspreiden van grote branden. Door alle kleine brandjes te blussen, werd de kans op een grote catastrofale brand dus groter.

Kay stelt dat wat wij van waarde achten vaak een bijproduct is van iets anders. Neem geluk. Mensen met vrienden zijn gelukkiger dan mensen zonder vrienden. Maar wie vriendschappen louter onderhoudt om er gelukkig van te worden, heeft van vriendschap niks begrepen. Filosofen noemen dat de paradox van de hedonist. Wie alleen zijn eigen genot en geluk nastreeft, is minder gelukkig. Dat geldt ook voor Boeing. Een bijproduct van de liefde voor vliegtuigen is een winstgevend bedrijf.

De aanhangers van de directe aanpak (formuleer een doel, benoem criteria voor succes en meet de resultaten) miskennen de complexiteit van de werkelijkheid. Of een bedrijf succesvol is valt niet louter af te meten aan de waarde van het aandeel. De aanhangers van de directe aanpak lijken rationeel te handelen, maar ze organiseren collectief blindstaren.

Kay bepleit een aanpak van trial and error zonder masterplan. Een vliegtuigbouwer moet proberen de beste vliegtuigbouwer te worden. Maar wat een goede vliegtuigbouwer is, blijft altijd ten dele ongewis. Door tastend je weg te vinden, door een via-via logica te hanteren, worden kolossale blunders voorkomen. Driekwart van de grootste Nederlandse bedrijven zit dus op de verkeerde, directe weg. Dat is geen boeddhistische, maar een keiharde conclusie.

Pieter Hilhorst is politicoloog.

vk.nl/columnisten

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden