De verstoorde relatie tussen mens en natuur

HET BEGRIP milieufilosofie werd zo'n tien jaar geleden schoorvoetend samengesteld. Niet alleen de buitenwacht, maar ook de filosofen zelf reageerden aanvankelijk wat gegeneerd....

De opmars van de milieufilosofie in Nederland is vooral te danken aan twee Amsterdamse filosofen: Wouter Achterberg en Wim Zweers, die in 1984 de bundel Milieucrisis en filosofie samenstelden, waarmee de nieuwe discipline in het Nederlandse taalgebied werd gelanceerd. Deze eerste bundel is intussen door drie andere gevolgd, steeds onder auspiciën van een van beide grondleggers van het vak.

Tot op heden - het feit dat er steeds bundels verschenen spreekt boekdelen - was de filosofische benadering van de milieuproblematiek partieel gericht. Vanuit subdisciplines als ethiek, esthetica, sociale en politieke filosofie, wijsgerige antropologie, metafysica en kentheorie werden meestal deelaspecten van de milieuproblematiek belicht. De verschillende bundels gaven zo eerder een staalkaart van milieufilosofische benaderingen en vraagstukken dan een afgewogen totaaloverzicht.

Daarin komt nu snel verandering. Van beide pioniers in dit vak werd afgelopen jaar een breed inleidend overzichtswerk aangekondigd. Samenleving, natuur en duurzaamheid van Achterberg is inmiddels verschenen; Participeren aan de natuur van Zweers komt in het voorjaar uit.

Samenleving, natuur en duurzaamheid maakt zijn ondertitel, Een inleiding in de milieufilosofie, grotendeels waar. Na een schets van de achtergrond en opkomst van de milieufilosofie geeft Achterberg een kort historisch overzicht van de ontwikkeling van de idee van duurzaamheid. Rond dit begrip zijn vervolgens de twee hoofddelen van het boek opgebouwd. In het eerste deel komen maatschappelijke, in het tweede antropologische en ethische aspecten aan bod.

Terecht verbindt Achterberg in het eerste deel de mondiale milieucrisis met de moderne industriële samenleving. Zeker, ook in het verleden zijn beschavingen ten onder gegaan aan de verstoorde relatie tussen mensen en natuur. Het Paaseiland en de ruïnes van de Maya-cultuur zijn evenzovele getuigen van het feit dat de milieucrisis geen specifiek modern verschijnsel is. Het ging hier echter steeds om lokale culturen, terwijl de huidige bedreigingen mondiaal van karakter zijn. De vraag die Achterberg centraal stelt, luidt dan ook in hoeverre een duurzaam gebruik van het milieu mogelijk is gezien de dominante instituties van de moderne maatschappij. Drie daarvan - de kapitalistische markteconomie, de liberale democratie en de moderne technologie - worden vanuit deze vraagstelling kritisch geanalyseerd.

De kernvraag in het tweede deel luidt: wat is de natuur ons waard? Achterberg beschrijft allereerst de verschillende grondhoudingen die mensen tegenover de natuur kunnen innemen. Zij kunnen zich gedragen als despoot, verlicht heerser, rentmeester, partner of participant. In verschillende tijdperken en culturen zien we deze grondhoudingen terug.

In de moderne cultuur treffen we meestal alleen de eerste drie aan, die als antropocentrisch worden omschreven. Daartegenover staan dan de ecocentrische houdingen, waarin niet de mens en zijn belangen, maar de natuur vooropstaat. Bij de laatste grondhoudingen wordt vaak gewerkt met het begrip 'intrinsieke waarde van de natuur', dat Achterberg vanuit de ethiek belicht.

Ook in het laatste hoofdstuk staat de milieu-ethische benadering centraal. Vanuit het principe van de rechtvaardigheid tussen de verschillende generaties kijkt Achterberg naar de wijze waarop wij de aarde aan ons nageslacht behoren na te laten.

Samenleving, natuur en duurzaamheid is als inleiding in de milieufilosofie voor geïnteresseerde leken grotendeels geslaagd. Achterberg geeft een helder en degelijk, zij het af en toe wat saai en vlak, samenvattend overzicht van veel auteurs en stromingen. Op sommige terreinen gaat hij echter zo de diepte in dat van een inleiding geen sprake meer is. Het gedeelte over intrinsieke waarde (waarin dit begrip in intrinsieke waarde a, b en c wordt gesplitst, waarna vervolgens nog eens drie varianten intrinsieke waarde 1, 2 en 3 worden onderscheiden) is misschien een aardige filosofische puzzel, maar zal de lezer die een inleidend overzicht verwacht toch alleen maar afschrikken. Ook de relevantie van dit soort wijsgerige hersenbrekers voor de oplossing van de milieuproblematiek - en daarom draait het toch uiteindelijk in de milieufilosofie - lijkt ver te zoeken.

Het is niet verwonderlijk dat Achterberg, zelf ethicus, juist in de hoofdstukken over ethiek de verleiding niet heeft kunnen weerstaan vooral voor vakgenoten te schrijven. De hoofdstukken die het verst verwijderd zijn van zijn eigen vakgebied, zoals dat over milieucrisis en technologie, zijn daarentegen uiterst toegankelijk als eerste kennismaking. Kennelijk is het een heksentoer een inleiding te schrijven op een terrein waarop je specialist bent. Gelukkig is Achterberg in de meeste filosofische disciplines een bekwaam generalist.

Hans Achterhuis

Wouter Achterberg: Samenleving, natuur en duurzaamheid - Een inleiding in de milieufilosofie.

Van Gorcum; ¿ 49,90.

ISBN 90 232 28865 0.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden