De verlossing moet uit het Zuiden komen

De nieuwe paus erft een minder Europese kerk. Dat kan een verademing zijn voor het door crises geteisterde instituut. Maar conservatief blijft het. Door Rob Vreeken. Graphic Thijs Balder

De paus stapt op en opeens staat overal een zwarte man in bisschopsgewaad op de voorpagina's. Hij is jong voor een kardinaal, hij heeft een beminnelijke glimlach en fonkelende oogjes. Wordt Peter Turkson (64) uit Ghana de opvolger? De Barack Obama van de katholieke kerk? De zwarte die een blank bolwerk verovert? De man van change, verandering?


Als het college van kardinalen medio maart inderdaad Turkson kiest, zal voor het eerst een niet-Europeaan aan het hoofd staan van de wereldkerk. Een Pool was al bijzonder, na de oneindige stoet Italianen, maar een donkere man uit de tropen... Hoe dan ook is Afrika voor de rooms-katholieke kerk een continent van verwachtingen. Een groeimarkt, in dezelfde bedrijfseconomische termen die de kerk omschrijven als een multinational, geleid door de paus als CEO. Terwijl de aanhang in het Westen terugloopt, neemt die in (delen van) het Zuiden toe. Terwijl in Europa en de VS chagrijn heerst, straalt de Afrikaanse kerk dynamiek uit. Voor ons geestesoog verschijnt een poster met het portret van Turkson en in kapitalen het woord HOPE.


Verleidelijk, maar er valt wel wat op af te dingen.


In de eerste plaats is de toename van de kerkaanhang op het zuidelijk halfrond niet zozeer een kwestie van populariteit, als wel van natuurlijke bevolkingsgroei. Die is nergens zo hoog als in Afrika, dus ook het aantal katholieken stijgt sneller dan elders. Latijns-Amerika was altijd al een katholiek continent, en in Azië blijft de r.k. kerk een marginaal fenomeen, afgezien van de Filipijnen.


De islam groeit in Afrika sneller dan het katholicisme, en binnen het Afrikaans christendom is de concurrentie stevig. Vooral evangelische stromingen doen het goed, met al hun vertoon van blijdschap en uitbundigheid. 'In Nigeria heb je Prosperity Gospel: als je gelooft, zal het je materieel goed gaan', zegt Kees de Groot, docent theologie aan Tilburg University. 'Dat past in een zich ontwikkelend land met een opkomende middenklasse.'


In Latijns-Amerika zijn de pinkstergemeenten en charismatische stromingen in opmars. De rooms-katholieke kerk sukkelt er maar een beetje voort. Het aantal Brazilianen dat zichzelf katholiek noemt, daalde van 90 procent in 1970 tot 65 procent nu.


'De kardinaal van Buenos Aires is een doorsnee conservatieve aartsbisschop, zoals de meeste bisschoppen in Latijns-Amerika', zegt Eduard Kimman, hoogleraar economie in Nijmegen en oud-secretaris-generaal van de Nederlandse bisschoppenconferentie. 'Best inspirerende mensen soms, maar het zijn geen inspirerende landen.' De dagen van de linkse bevrijdingstheologie zijn reeds lang voorbij.


Bovendien, change, onder een paus uit het Zuiden? Dat ligt niet meteen voor de hand. Alle kardinalen - de poel waaruit gekozen wordt - zijn benoemd door Benedictus of diens voorganger Johannes Paulus II. 'Dat deden ze met het oog op uniformiteit, niet met het oog op diversiteit', zegt James Weiss, hoogleraar kerkgeschiedenis aan Boston College. Zeker inzake morele kwesties valt van de zuidelijke kardinalen geen verandering te verwachten. Ze zijn minstens zo conservatief als hun Europese collega's.


Hooguit zal de stijl van besturen veranderen, maar hoe, daarover lopen de meningen uiteen. Weiss ziet een niet-Europese paus de teugels nog strakker in handen nemen, anderen verwachten het tegenovergestelde. De Groot heeft het over een 'netwerk-kerk'. Ook lekenbewegingen die met één been in de kerk staan, zoals Focolare, spelen daarin een rol.


'Ik ben net terug uit India. De kardinalen daar zijn erg ongelukkig met de bemoeienis van Rome', zegt weer een andere deskundige: Mathew Schmalz, hoogleraar aan het College of the Holy Cross in Worcester (Massachusetts). 'Ideologisch zijn ze conservatief, maar ze willen meer respect voor lokale tradities, meer decentralisatie.'


Probleempje voor de zuidelijke kardinalen: in het conclaaf zijn ze nog altijd veruit in de minderheid. Van de 117 kardinalen die een paus kiezen, komen er 61 uit Europa en 20 uit de VS. En in het Westen is niet 'dynamiek' het beste woord om de toestand van de rooms-katholieke kerk anno 2013 te omschrijven, maar: crisis.


Navelstaarderij

Een 'vreselijke crisis' zelfs, volgens Raymond Helmick, hoogleraar theologie aan het jezuïtische Boston College in Chestnut Hill, Massachusetts. Crises van een dergelijk kaliber deden zich twee keer eerder voor in de geschiedenis van het christendom: rond het jaar 1054, toen de kerk zich splitste in een West-Europese en een Oost-Europese vleugel, en in de 16de eeuw, het tijdperk van de Reformatie, toen de protestanten zich losmaakten van de kerk van Rome.


De crisis is zo groot, zegt Helmick, dat ze eigenlijk moet leiden tot een volgende historische deling en de oprichting van een rivaliserende kerk. Maar dat gebeurt niet. 'De mensen lopen gewoon weg.'


Het pijnlijkste symptoom van de crisis is het schandaal rond het seksueel misbruik en de halfslachtige manier waarop de kerk daarop reageerde. Maar de crisis gaat volgens Helmick, die deze week het manuscript afrondde van zijn boek The Crisis of Confidence in the Catholic Church, wel vijftig jaar terug.


In Rome vond toen, tussen 1962 en 1965, het Tweede Vaticaans Concilie plaats. Dat was een wereldtop van kerkelijk leiders, door Johannes XXIII bijeengeroepen in een poging de kerk te moderniseren, om 'de ramen open te zetten voor de frisse lucht van buiten'.


Vaticanum II bracht de verbeelding aan de macht, maar op het feestje volgde de kater. De nasleep van het concilie - het gevecht over de interpretatie van de besluiten - maakte de kerk verdeelder en verwarder dan ze vóór 1962 was geweest.


Voor Helmick is het duidelijk: de kerkleiding heeft verraad gepleegd aan dat Tweede Vaticaans Concilie. Nadat de bisschoppen op 8 december 1965 naar huis waren teruggekeerd, keken de bureaucraten in het Vaticaan elkaar aan en zeiden: opgehoepeld, wij nemen de touwtjes weer in handen. Bisschoppelijke 'collegialiteit' en Populus Dei, de kerk als het volk van God, bleven mooie beloften. De hiërarchie werd hersteld, het centralisme versterkt.


Kantoorpolitiek is volgens Jürgen Mettepenningen, theoloog aan de Katholieke Universiteit Leuven, een van de vier facetten van de crisis - de navelstaarderij van een naar binnen gerichte hiërarchie. 'De indruk wordt gewekt dat Evangelie, geloof en geloofsgemeenschap in dienst staan van de structuur, in plaats van andersom', zegt hij. 'Wat ligt er op het nachtkastje van de paus? Het wetboek van kerkelijk recht of het evangelie?'


Naast het seksueel misbruik (de tweede factor) en de spirituele leegte van de moderne mens - 'de crisis van het geloof zelf, het meest fundamentele facet' - is daar de mislukte poging van de kerk aansluiting te vinden bij de samenleving.


Het misbruikschandaal leidde tot woede, maar voedde ook de onverschilligheid - de kerk, wat heb je eraan? In zedelijke kwesties gehoorzaamt bijna niemand nog het Vaticaan. Het geboortecijfer is het laagst in katholieke landen als Spanje en Italië. Van de katholieke vrouwen in de VS heeft 98 procent voorbehoedmiddelen gebruikt.


'Er zijn maar weinig mensen die in de mislukte, treurige leerstukken geloven', schampert Jon O'Brien, voorzitter van Catholics for Choice, een Amerikaanse organisatie die opkomt voor seksuele vrijheden. 'Kijk wat de bisschoppen zeggen over homoseksualiteit en abortus. Alsof ze een soapopera uit de jaren veertig opvoeren.'


De Catholics for Choice hebben het vertrouwen in de kerkelijke hiërarchie al lang verloren. O'Brien: 'De kloof tussen de gewone katholieken en de hiërarchie wordt elke dag groter en groter. Wij zijn katholieken ondanks de hiërarchie, niet dankzij de hiërarchie.'


Waarom hij dan lid blijft? 'Wij houden van de communie, van de Maagd Maria. Waarom zou de meerderheid van de kerk eruit stappen? Wij zijn de kerk, niet de kardinalen.'


Toen Benedictus XVI de VS bezocht, stond O'Brien langs de weg, zwaaiend met zijn vlag. Voor de volgende paus zal hij dat weer doen, wie het ook wordt. 'Maar dat betekent niet dat ik achter de leiders aan loop. Benedictus heeft niets gedaan voor homo's, voor vrouwen, voor de joods-christelijke betrekkingen.'


Hij lacht. 'We willen alleen geen protestanten zijn.'


Luxeproblemen

De wereld hield na het Tweede Vaticaans Concilie niet op met veranderen. De seksuele revolutie kon en wilde de kerk al helemaal niet bijbenen. Met de pauselijke encycliek Humanae Vitae, een behoudend leerstuk uit 1968 over huwelijk en geboorteregeling, raakte de kerk verder van de tijdgeest vervreemd. Met de afwijzing van condoomgebruik in het aidstijdperk en de negatieve benadering van homoseksualiteit roept het Vaticaan een permanente hoon over zich af. Hoe kan een instelling die seksueel misbruik van kinderen gedoogde, hoog van de toren blazen op zedelijk gebied?


In die zin zou de verschuiving naar het Zuiden voor de kerk een verademing kunnen zijn. Niet als bliksemafleider, maar als gedaanteverandering. De gelovigen in Afrika en Azië hebben andere zorgen dan hun geloofsgenoten in het Westen. Het homohuwelijk? Niet echt een issue in Congo. Vrouwen in het ambt? Bespottelijk, in Angola.


Relevanter wordt dan dat de kerk 's werelds grootste hulporganisatie is. In veel ontwikkelingslanden hebben aan de kerk gelieerde instellingen wezenlijke taken van de tekortschietende staat overgenomen - gezondheidszorg, onderwijs, noodhulp.


'Typisch Europese debatten staan daar in een ander perspectief', stelt Peter Jonkers, decaan van de theologische faculteit in Tilburg. 'De verhouding tussen geloof en rede is in die culturen geen punt van grote zorg. Mensen in Afrika hebben te maken met elementaire vormen van rechtvaardigheid. In de strijd om het brute bestaan biedt het geloof steun. Dan maken wij ons toch een beetje druk om luxeproblemen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden