Opinie

'De verliezer van het debat is Mark Rutte'

De Algemene Politieke Beschouwingen zijn niet bedoeld voor slaapverwekkende referaten. Dit is het jaarlijkse moment waarop de krachtsverhoudingen worden vastgesteld, stelt Martin Sommer.

Mark Rutte tijdens de algemene beschouwingen.Beeld anp

PvdA-leider Cohen deed het boven verwachting bij de Algemene Beschouwingen. Hij had eindelijk overwicht. Voor het eerst sloot Pechtold (D66) zich helemaal bij Cohen aan, in plaats van andersom zoals gebruikelijk. Cohen begreep met zijn burgemeesterservaring dat zo'n functie als premier noodzakelijk samengaat met het onderhoud van moreel gezag. Hij sprak Mark Rutte erop aan. Indringend en aanhoudend. De premier kwam voor het eerst niet weg met de strikte scheiding tussen 'de goede samenwerking' en het 'onbeschofte' of 'onbeschaafde' gedrag van zijn gedoogpartner. Ook Ruttes jij-bak dat de Kamer zelf verantwoordelijk is voor het gedrag van zijn leden (heftig knikken van Verhagen) werkte niet.

Verliezer
De verliezer was dus Mark Rutte. Zes uur lang had hij donderdag soeverein gedebatteerd. De premier kreeg zijn begroting moeiteloos door de Kamer. Maar na het doe-eens-normaal-incident stond er ineens geen staatsman achter het spreekgestoelte. Daar stond een giebelige corpsbal die niet tegen de ernst van het ambt was opgewassen. 's Ochtends had Rutte al geklaagd dat de media uitsluitend aandacht hadden voor Wilders. Na het debat viel ook bij veel Kamerleden op te tekenen: zo jammer dat het weer over de toon ging en niet over de inhoud. En dat met een eurocrisis.

Dat is kletskoek. Die Algemene Beschouwingen zijn niet bedoeld voor slaapverwekkende referaten over kindgebonden overdrachtsheffing. Dit is het jaarlijkse moment waarop de krachtsverhoudingen worden vastgesteld. Vorm en inhoud vallen volledig samen. Niets van hoger landsbelang dan de openlijke ruzie tussen premier Rutte en gedoger Wilders, en het breekijzer dat Cohen, Roemer en Pechtold ertussen wisten te wurmen.

Opstand
Niet voor niets verzuchtte Rutte dat 'we al vijf jaar zoeken naar een manier om hiermee (met Wilders, MS.) om te gaan'. Dat is nu voor het eerst gelukt. Niet Wilders is geraakt, maar de minister-president. Het kon ook niet uitblijven. In de regeringsverklaring stond als ambitie: grenzen stellen, grenzen handhaven. Wie aanhoudend zelf het goede voorbeeld niet geeft, maakt zich kwetsbaar. Tweede grote verliezer: het CDA, dat een opstand van onderop tegen het eigen gedoogkabinet tegemoet kan zien.

Ook averij was er voor Kamervoorzitter Gerdi Verbeet. Woensdag liet ze Wilders zijn gang gaan met de bedrijfspoedel, haatpaleizen, de in opspraak geraakte nicht van Nebahat Albayrak en Cohen als grote gedoger. Met als formeel argument dat ze alleen voor de orde is. Daar dacht ze een dag en 110 brieven met klachten later anders over. Voor het eerst vroeg ze om zakelijk debat, terwijl een terechtwijzing voor Wilders allang op zijn plaats was geweest. Het verweer van Verbeet is dat ze geen ruimte krijgt van de Kamer. Dan ontbreekt het daar aan een helder idee over de zin van goede omgangsvormen in het parlement.

Het gaat niet om doe-es-normaal. Inderdaad is er ook wel eens flapdrol en effe dimme gezegd. Maar de voorzitter moet uitdragen dat de Kamerleden zich schikken naar de regels van het spel. Wilders doet dat niet. Hij is een politieke hooligan. Wilders vindt zichzelf een democraat, omdat hij niet oproept tot geweld. Dat is een heel magere opvatting. Wilders plaatst zich letterlijk buitenspel en is daardoor onaantastbaar.

Bedrijfspoedel
Niet die bedrijfspoedel is kwalijk, maar dat hij in het debat doodleuk tegen Pechtold zegt dat hij geen antwoord geeft op diens vraag. Het gesar en het gehoon uit het vak van de PVV. Bij democratie hoort: een rol spelen, fair play en een zeker decorum. Lees erover in Huizinga's Homo ludens. Debatteren lukt moeilijk als je vindt dat ook beleefdheid onderdeel is van de linkse kerk. Zonder fatsoen worden politieke tegenstanders letterlijk vijanden, tegen wie alles geoorloofd is. Een voorzitter met gezag waakt daarvoor.

Nog meer verliezers. VVD-leider Stef Blok bleef tot verdriet van partijgenoten en anderen gedurende de hele woordenwisseling in zijn bankje zitten. Mompelde aan het eind iets over zich niet laten provoceren. Wie deze krant leest, begreep het. Blok had onlangs in een vraaggesprek al gezegd dat bij het begrip moreel leiderschap 'het kwartje even niet valt'. Te licht bevonden.

En Geert Wilders? De Geert-duiders waren het eens dat hier sprake was van een kat in het nauw die rare sprongen maakt. Hij was 'erger dan ooit', omdat de PVV aan het eind van zijn Latijn is. Wilders zou vooruit vluchten omdat hij zijn verkiezingsbeloften aan Henk en Ingrid niet kan waarmaken. Ik las dat VVD-kopstuk Ben Verwaaijen meent dat de islam helemaal geen probleem meer is. En de verkiezingsuitslag in Denemarken gaf aan dat het populisme op zijn laatste benen loopt. Een heleboel wensen zijn hier de vader van de gedachte.

Mijn scenario
Want elk jaar hoor je dat Wilders nu aan het eind van zijn Latijn is. En ook dat hij erger dan ooit is. Dat was zo bij 'knettergek' en ook bij de 'kopvoddentaks'. Maar wat Wilders deed in de Kamer was helemaal in lijn met zijn optreden tot nu toe. Een tijd geleden, Wilders was nog met 9 zetels in de Kamer, hoorde ik uit goede bron het volgende. Zijn PVV concentreerde zich nog voornamelijk op de islamkritiek. Maar Wilders had een plan: basisverbreding. Hij zou om de zoveel tijd iets naars blijven zeggen over de islam. Dat zou core business blijven. De islam is altijd goed.

De thema's die erbij zouden komen: de corruptie op de Antillen. De 'staatsomroep'. Het koningshuis. En Europa. Ik dacht toen dat het te hoog gegrepen was. Maar hij heeft het allemaal gedaan. Met groot succes, 24 zetels in de Kamer en een voet tussen de regeringsdeur. Wie Wilders alleen door een verontwaardigde bril bekijkt, zal hem blijven onderschatten.

Geert Wilders wil nog steeds de grootste partij worden. Mijn scenario is dit: voorlopig zijn CDA en VVD op de PVV aangewezen. Mogelijk moet er komend jaar vijf miljard extra bezuinigd worden. Daar heeft Wilders voor getekend. Dan zal Geert zijn huid duur verkopen, zoals Mark Rutte opgewekt vaststelde. Zeker, maar wel met het andere oog op de peilingen. En als de PVV er dan goed voorstaat, houdt Wilders subiet op met gedogen. Niet omdat hij een kat in het nauw is. Maar omdat hij denkt de grootste te worden. Daar heeft hij Jolande Sap met die stekkerdoos niet voor nodig.

Martin Sommer is politiek redacteur van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden