Analyse benoeming en beleid Von der Leyen

De verkiezing van Von der Leyen toont aan dat de Europese politiek Nederlandser wordt

Ze had bijna alles tegen maar werd het toch. De Duitse Ursula von der Leyen is de eerste vrouw die de Europese Commissie gaat leiden. Ze zal moeten omgaan met een politieker en onvoorspelbaarder Europees parlement dan haar voorgangers. 

Ursula von der Leyen (rechts) met haar opvolger als Duits minister van Defensie Annegret Kramp-Karrenbauer. Von der Leyen is de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie. Beeld Getty Images

Een nipte meerderheid is ook een meerderheid, zei een zichtbaar opgeluchte Ursula von der Leyen nadat ze dinsdagavond met een marge van 9 stemmen door het Europees Parlement was verkozen tot voorzitter van de nieuwe Europese Commissie. Ze heeft gelijk, als het Nederlands vrouwenvoetbalelftal in de laatste minuut de winnende goal scoort, maakt dat de overwinning juist grootser. Von der Leyen heeft een ongekende politieke prestatie geleverd.

Twee weken geleden toverden de regeringsleiders haar naam uit de hoge hoed na de langste EU-top ooit. Ze had als kandidaat-Commissievoorzitter bijna alles tegen: van Duitse afkomst, geen Spitzenkandidat, opgedrongen door de leiders, onbekend in Brussel en coalitiepartner SPD plantte de CDU-politica onmiddellijk een mes in de rug (‘zwakste Duitse minister’). Een slechtere start was niet denkbaar.

Vorige week tijdens een serie speed dates met de politieke fracties in het parlement – bedoeld om vertrouwen te winnen – stuitte ze op steeds dezelfde boodschap: het ligt niet aan u persoonlijk hoor, maar we zullen tegenstemmen. Met een uitgekiende speech en een op punten ambitieus programma, keerde ze het tij: 383 europarlementariërs steunden haar, net boven het vereiste minimum van 374 stemmen. Met dank aan Martin Selmayr, de beruchte rechterhand van huidig Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker. Die loodste haar naar de veilige haven van de meerderheid, mede door zijn ontslag aan te bieden als secretaris-generaal van de Commissie, een diepgekoesterde wens bij veel parlementariërs.

Politisering

De nipte stemming in het parlement is een voorproefje van wat Von der Leyen maar ook de lidstaten de komende vijf jaar te wachten staat. De almacht van de ‘grote coalitie’ is gebroken, christen- en sociaal-democraten maken niet langer de dienst uit in het parlement. Voor een meerderheid zijn minstens drie partijen nodig, dat maakt het Europees parlement politieker en onvoorspelbaarder, zeg maar Nederlandser. Gunstig voor de liberalen en Groenen die hun stem duur zullen verkopen, zeker nu Von der Leyen duidelijk heeft gemaakt niet afhankelijk te willen zijn van de eurosceptische fracties.

Opvallend is dat eenzelfde politisering zichtbaar is aan tafel bij de regeringsleiders. Niet langer domineren sociaal- en christen-democratische premiers de besluitvorming, de liberalen eisen hun deel van de cake. Het waren politieke koppels, zoals premier Mark Rutte en zijn Belgische collega Charles Michel namens de liberalen, die onderhandelden over de nieuwe Commissievoorzitter. Als premier van een kleiner land, gedijt Rutte met zijn ruime Brusselse ervaring goed in deze politiekere omgeving.

De eerste slag in de nieuwe partijpolitieke constellatie is die om de samenstelling van de Commissie en de verdeling van de portefeuilles. Een dertiental landen heeft zijn kandidaat-commissaris al bekend gemaakt, zoals Nederland met Timmermans. Von der Leyen wil dat minstens de helft van haar Commissie uit vrouwen bestaat. Over de taakverdeling zal ze deze zomer een hard gevecht met de hoofdsteden moeten leveren. Oost-Europese lidstaten eisen nu al publiekelijk ‘zware’ portefeuilles omdat ze bij verdeling van de Europese topbanen niets hebben gekregen.

Het Europees Parlement bepaalt uiteindelijk begin oktober na een hoorzitting of een kandidaat acceptabel is of niet. Dat besluit valt achter gesloten deuren, een ideaal strijdperk voor de nieuwe politieke krachtsverhoudingen. In het verleden heeft het parlement vier kandidaten naar huis gestuurd.

Wetten

De tweede slag – en die zal vijf jaar duren – is die om wetsvoorstellen. Von der Leyen heeft ingrijpende klimaatplannen aangekondigd om Europa in 2050 het eerste klimaatneutrale continent ter wereld te maken. Ze wil de impasse in de migratiediscussie doorbreken, de rechtsstaat in Europa handhaven, veto’s van lidstaten afschaffen, een Europese garantie op WW-uitkeringen en moet een nieuwe Europese meerjarenbegroting (2021-2027) uitonderhandelen. Om maar een paar kwesties te noemen.

Dat leidt tot harde politieke strijd tussen de lidstaten, in het parlement en tussen de lidstaten, het parlement en de Commissie. Het vraagt om compromissen met meerdere partijen en nipte meerderheden, waar sommige lidstaten geen ervaring mee hebben. De verkiezing van Von der Leyen toont dat de Europese politiek Nederlandser wordt.

Wat wordt de rol van Timmermans in het team-Von der Leyen? 

Het was het eerste probleem dat Commissievoorzitter Von der Leyen moest oplossen: hoe houd ik Frans Timmermans én Margrethe Vestager tevreden? Beiden (maar vooral Timmermans) voerden als Spitzenkandidat campagne voor de baan die Von der Leyen uiteindelijk in de wacht sleepte. De regeringsleiders besloten dat de twee gepasseerde Spitzen allebei ‘eerste vicevoorzitter’ mochten worden, een dealtje om de respectievelijke politieke achterbannen (de sociaaldemocraten van Timmermans, de liberalen van Vestager) te verzoenen met het feit dat de christen-democrate Von der Leyen de hoofdprijs kreeg. Twee eerste vicevoorzitters bestaan niet, dus is de naam nu veranderd in ‘uitvoerend vicevoorzitter’. Omdat Timmermans in de huidige Commissie al ‘eerste’ is, mag hij Von der Leyen vervangen als die op reis of ziek is. Als de PvdA’er ook niet kan, valt die eer aan Vestager toe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden