De verhuiskoorts heeft toegeslagen

Acht jaar geleden wilde niemand, maar langzaam maar zeker sloeg de stemming om. Nu reageren medewerkers van de Bondsdag zelfs enthousiast op de verhuizing van Bonn naar Berlijn....

TOEN de Bondsdag in 1991 besloot naar Berlijn te verhuizen 'hadden we bijna een opstand in het huis', vertelt Alfred Drescher, personeelschef en verhuizingsmanager van het Duitse parlement. De ongeveer vierduizend medewerkers van de Bondsdag waren zwaar teleurgesteld dat aan hun comfortabele bestaan in Bonn een einde zou komen.

Acht jaar later is de stemming omgeslagen. Nu de verhuizing voor de deur staat, groeit het enthousiasme voor Berlijn onder de ambtenaren. Volgens Drescher was iedereen trots toen op 19 april de Rijksdag werd geopend. 'Gisteren kwam nog een medewerkster naar me toe die in Bonn zou blijven. Ze wil nu naar Berlijn.'

De verhuiskoorts heeft toegeslagen. In het 'Berlin-Zentrum', een kamer in een van de Bondsdaggebouwen in Bonn, verdringen de ambtenaren zich rond de computer als donderdags het nieuwe huizenaanbod verschijnt. Er liggen overheidsblaadjes als het Bonn-Berlin Journal. Kleurige folders van projectontwikkelaars prijzen paradijselijke nieuwbouwwijken aan de Brandenburgse meren aan. Op de prikborden van de ministeries hangen briefjes van mensen die huizen zoeken of willen verkopen. Op het Internet is een ruilbeurs geopend opdat ambtenaren die in Bonn of juist in Berlijn willen blijven, elkaar gemakkelijk kunnen vinden.

De ambtenaren in Bonn hebben acht jaar de tijd gehad om te wennen aan het idee. Maar lang was onduidelijk welke delen van de ministeries zouden verhuizen, en wanneer. Dat was lastig bij het kopen van een huis en het plannen van scholen. Die onzekerheid is nu voorbij.

Het afnemende gemopper in Bonn heeft ook te maken met de royale voorzieningen die de rijke Duitse staat voor zijn dienaren heeft getroffen. 'Ik krijg mijn woning betaald, de reiskosten, scheidingsgeld en geld als je je huis niet verkoopt. Welke normale burger heeft daar begrip voor?', zegt Hanspeter Blatt, secretaris van de Bondsdagcommissie voor Cultuur.

De invloed van de ambtenaren op de politiek heeft de verhuizing tot een luxe-aangelegenheid gemaakt, vindt Blatt. 'Wie heeft het verhuisbesluit opgesteld? Wie heeft de regelingen ontworpen? De ambtenaren in Bonn. Wie wilden er niet verhuizen? De ambtenaren in Bonn.'

De verhuizingsmanager van het ministerie van Binnenlandse zaken, Dieter Wellmann, vindt dat de voorzieningen 'ver uitgaan boven wat de staat zou moeten doen'. Volgens hem wordt 'een elite verwend die toch al geprivilegeerd is'. Toen bij de Duitse hereniging de grenswachten opeens verplaatst werden naar de grens met Polen, kregen ze gewoon een dienstbevel. Maar in Bonn 'dreigden de mensen uit het raam te springen', zegt Wellmann spottend. Het Berlijn-besluit is met acht stemmen verschil genomen. Om de afgevaardigden over te halen, kregen de stad Bonn en de ambtenaren veel beloftes.

Het uitgangspunt van de verhuizing is geweest dat niemand zou worden gedwongen te gaan. Ten eerste blijft het grootste deel van de ambtenaren in Bonn. Iets minder dan de helft van de ministeries krijgt alleen een filiaal in Berlijn. Maar ook de ministeries die wel verhuizen, houden een afdeling in Bonn.

Ten tweede komt een aantal ambtelijke instellingen als het kartelbureau van Berlijn en andere steden naar Bonn. Er werd een ruilprogramma opgezet. De ambtenaren die niet binnen hun eigen ministerie konden verkassen, krijgen hier een baan. De Berlijnse medewerkers van die diensten vullen de plaatsen op de ministeries op. Maar sommigen verhuizen mee naar Bonn, wat het nodige leed veroorzaakt.

Verder krijgt de verhuizende ambtenaar bij vrijwel alle aspecten van de verhuizing hulp: het kopen of bouwen van een huis, de schoolkeuze voor de kinderen, het op-en-neer-reizen, de baan van de echtgeno(o)t(e). Ambenaren van 58 jaar en ouder krijgen het pendelen tot hun pensioen vergoed.

'We hebben heel veel gedaan voor de mensen', zegt Alfred Drescher van de Bondsdag tevreden. De kritiek in de pers op het luxe-karakter van de overgangsregeling vindt hij niet terecht. 'Wij zijn gedwongen om te verhuizen. Wij wilden het toch niet zelf?'

Onder de lagere ambtenarenrangen wordt nog wel degelijk geklaagd. Bij een geringer loon kan het wegvallen van een tweede inkomen of het verkopen van een huis een ramp zijn. 'Ze schrijven dat wij onze rijpaarden op kosten van de belastingbetaler naar Berlijn verhuizen', zegt een ambtenaar. 'Maar dat is onzin. Je schiet er uiteindelijk financieel toch een beetje bij in.'

Ook levert de verhuizing van Bonn naar Berlijn de nodige persoonlijke drama's op. Een medewerker van de SPD-fractie is inmiddels gescheiden. Zijn vrouw wilde niet naar Berlijn, híj wilde zijn carrière niet opgeven.

Met het hele gezin naar Berlijn

Andreas Krüger, ambtenaar bij het ministerie van Verkeer, vindt het 'heel spannend dat een hele regering met alles erop en eraan verhuist'. Vanaf augustus werkt hij in Berlijn. Het geeft hem het gevoel 'deel te nemen aan de geschiedenis'.

Krüger (39) zal een jaar lang elke week op en neer reizen. Vrouw Sabine en de vier kinderen blijven tot herfst 2000 in Bonn wonen, want dat komt beter uit met de school. 'We zullen een hoge telefoonrekening krijgen.' Ook moest het pas gekochte nieuwbouwhuis in Bonn weer worden verkocht.

Toch klaagt Krüger niet over de behandeling door de staat. Hij krijgt voor het eerste jaar een pendelaarswoning aangeboden, de reiskosten worden geheel vergoed en hij krijgt 'scheidingsgeld' om de kosten van het dubbele huishouden te dekken. Ook bemiddelt de overheid bij het vinden van een lerarenbaan voor zijn vrouw.

Krüger had ook in Bonn kunnen blijven, omdat een deel van zijn ministerie daar blijft. Maar de verhuizing betekent, zoals voor veel jonge ambtenaren, een carrière-stap. Van uitvoerend ambtenaar wordt hij beleidsmedewerker.

Bovendien gaat het echtpaar Krüger zonder veel pijn weg uit Bonn, hoewel ze 'het losse van het Rijnland zullen missen'. Ze zijn al aan het rondkijken in de gezinswoningen die worden gebouwd in Brandenburg, de voormalige DDR-deelstaat rond Berlijn.

Op het werk wisselen de verhuizende ambtenaren veel tips uit. Maar de Krügers hebben bezwaar tegen de nieuwe 'woonparken'. 'Het is onze grootste nachtmerrie in een soort ambtenarengetto te wonen met allemaal dezelfde huizen. Dat is hier al een beetje zo', zegt Krüger. Met de mensen in voormalig Oost-Duitsland zullen ze het goed kunnen vinden, denken ze, al vrezen ze het rechts-extremisme onder de jeugd.

Toch liever in Bonn blijven

Hij komt oorspronkelijk uit Berlijn, maar toch wil Wolfram Wichert (56) niet meeverhuizen met de Bondsdag, waar hij wetenschappelijk medewerker is. 'Het is hier mijn Heimat geworden. Ik woon er al sinds 1952, ik heb hier mijn familie, mijn schoolvrienden, mijn kegelclub, het tafeltennis. Mijn vrouw heeft ook veel vrienden, ze is actief in de kerk.'

Wichert heeft zelf een huis gebouwd in Buschhofen, een aangenaam dorp ten westen van Bonn. Hij looft het 'heerlijke' landschap met de Rijn en het Zevengebergte, en de aard van de Rijnlanders. 'Die zijn vriendelijk en rustig, terwijl de Berlijners luidruchtig en opgewonden zijn'. Hij gaat op de scooter naar zijn werk. 'Het leven is hier heel goed en heel gezellig', zegt hij.

Het is dit soort overwegingen die veel ambtenaren in Bonn doet blijven. Als hij er toe was gedwongen, was Wichert op zich bereid geweest naar Berlijn te gaan en 'er het beste van te maken'. Maar alle ambtenaren werd de mogelijkheid geboden te blijven. Zelfs in het geval van de Bondsdag, die in zijn geheel naar Berlijn verhuist. De medewerkers die niet meewilden kregen een baan aangeboden, met behoud van salarisschaal, bij een van de overheidsinstanties die speciaal met dit doel van Berlijn naar Bonn verhuizen. Wichert gaat werken bij het Bundesversicherungsamt, dat is belast met sociale verzekeringen.

'Die wisselmogelijkheid is ideaal', zegt Wichert. Hij zit nu met andere oudere ambtenaren op cursus om zich de nieuwe materie eigen te maken. Een grote stapel readers ligt op zijn bureau. Ook moest hij solliciteren naar zijn nieuwe functie. 'Dat is wel ongewoon, als ambtenaar ben je er op ingesteld een baan voor het leven te hebben'. Hij moest weer een CV opstellen. 'Toen ik dat voor het laatst deed, moest het nog met de hand.'

Pendelen tussen Bonn en Berlijn

'Ik hoop dat mijn huwelijk er niet onder lijdt', zegt Wolfgang Behm (45). Vanaf augustus ziet hij zijn vrouw alleen nog in de weekeinden. Hij moet dan in Berlijn werken, omdat hij hoofd van de stenografische dienst van de Bondsdag is. Het Duitse parlement vergadert vanaf september in de Rijksdag.

Zijn vrouw blijft in Bonn. Ze heeft daar een bloeiend belastingadviesbureau met tien medewerkers. 'Dat kun je misschien sluiten en in Berlijn opnieuw beginnen. Maar dat is wel heel moeilijk.'

Zelf kon hij zijn werk ook niet opgeven. 'Ik heb een zeldzaam beroep. Als stenograaf ben je aan het parlement gebonden. En als hoofd van de stenografen van het landelijke parlement heb je het hoogste al bereikt, heb je geen promotie-mogelijkheden meer.' Ergens anders werken kon hij zich na 27 jaar Bondsdag niet voorstellen.

Dus besloot Behm te pendelen. Hij heeft een appartement gekocht in Westend, een rustige, chique buurt in West-Berlijn. Een deel van de extra kosten en alle reiskosten worden de eerste twee jaar door de staat betaald.

Vanaf de herfst zullen er tussen Bonn en Berlijn op zondagavond, maandagochtend en vrijdagmiddag speciale chartervliegtuigen vliegen en 'sprinter-treinen' rijden. De trein stopt alleen in Keulen en Bonn, en doet er vier uur en een kwartier over. Vliegen kost maar vijftig minuten, maar daarvoor moeten de ambtenaren in Berlijn wel helemaal naar het vliegveld Schönefeld reizen. Ook in Bonn ligt de luchthaven ver van de stad.

Topambtenaren die de afgelopen jaren hebben gependeld waarschuwen dat het slopend is. Daarom gaat Behm met gemengde gevoelens naar Berlijn. Hij vindt het fascinerend om nu in de Rijksdag te werken. 'Maar ik weet nog niet hoe zwaar het op-en-neer-reizen me zal belasten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden