De verhalen die ons beter moeten maken

De mythologiserende mens (2). Mythen alom als het op onze gezondheid aankomt. Ze zijn gebaseerd op oude volkswijsheden of op al dan niet correct wetenschappelijk onderzoek. Zeven van de bekendste medische mythes op een rij: feit of fictie?

Drink 8 glazen water per dag

De hype is overgewaaid uit de Verenigde Staten en blijkt hardnekkig, gezien de flesjes water waarmee vooral jongeren blijven rondsjouwen. Maar het idee dat we gezonder worden als we veel water drinken ontbeert iedere wetenschappelijke onderbouwing.


De Amerikaanse emeritus-hoogleraar fysiologie Heinz Valtin zocht het een paar jaar geleden eens helemaal uit en vond als bron van de water-hype een zeventig jaar oud advies van de Amerikaanse Gezondheidsraad. Daarin stond dat volwassenen 1 milliliter water binnen zouden moeten krijgen voor elke calorie aan voedsel die ze consumeren.


Dat komt, bij 2.000 calorieën voor vrouwen (en iets meer voor mannen) neer op 2 liter. En dus acht stevige glazen. Daarbij werd alleen niet vermeld dat water niet per se uit water hoeft te komen. Thee en koffie, vruchtensap, melk en zelfs alcohol tellen gewoon mee en vergeet niet dat ook voedsel veel water bevat.


Water wordt vooral gebruikt om urine van te produceren, nodig om afvalstoffen uit het lichaam te lozen. Dat je van een paar extra glazen water een mooiere huid krijgt of sneller afvalt, zoals de mythe wil doen geloven, is nooit overtuigend aangetoond.


Gewoon drinken als je dorst krijgt dus, en drinken wat je wilt. Van al die verplichte glazen water ga je alleen maar steeds naar de wc.

Jeukt het, dan geneest het

Als na een pijnlijke val op de knie het bloeden is gestelpt, een stolsel de wond bedekt en de opruimploeg van het lichaam het vuil heeft afgevoerd, begint het herstel van de beschadigde huid. En jeuk is een onderdeel van dat genezingsproces. De minuscule zenuwtakjes die de huid bekabelen zijn door het openscheuren van de huid beschadigd geraakt en vormen nieuwe uitlopers. Bij dat spruiten worden eiwitten aangemaakt, zogeheten neuropeptiden, en het zijn die eiwitten die de jeuk veroorzaken.


De neuropeptiden zorgen ervoor dat de vaten rond de wond zich verwijden en dat er een soort pokon wordt aangemaakt voor de opperhuidcellen. Maar ze veroorzaken ook een prikkel die vanuit de zenuw naar de hersenen gaat, waardoor daar een gevoel van jeuk ontstaat. En dan gaan we krabben en dat zou weleens precies de bedoeling kunnen zijn, legde de Groningse hoogleraar dermatologie Marcel Jonkman ooit uit in de wekelijkse Volkskrant-rubriek Gezond. Hij vermoedt dat krabben het spruiten van de zenuwtakjes bevordert, waardoor de huid sneller de oude is.


Onderzoek bij huis-tuin- en keukenschaafwonden ontbreekt, maar studies bij patiënten met eczeem maken duidelijk dat door veelvuldig krabben meer zenuwtakjes in de huid ontstaan. Een helende wond voel je en dat is lastig, maar wel een goed teken.

An apple a day keeps the doctor away, ofwel: Fruit houdt de dokter eruit

Het 150 jaar oude Victoriaanse gezegde kan nog altijd mee in moderne gezondheidscampagnes. De boodschap uit de 19de eeuw over de beschermende werking van fruit tegen tal van ziekten is de afgelopen decennia door wetenschappers overtuigend bekrachtigd.


De Victorianen hadden het bij het juiste eind, schreven onderzoekers van de universiteit van Oxford eind vorig jaar in het vakblad British Medical Journal. Sterker nog: een appel, ontdekten zij, kan de geneeskrachtige werking van medicijnen evenaren. Als alle Britse 50-plussers dagelijks een appel zouden eten, scheelt dat volgens hen 8.500 doden per jaar aan hartaanvallen en beroertes. Appels bevatten immers naast vitamine C en vezels (goed voor de darmen) heel veel flavonoïden, stoffen die gezond zijn voor hart en bloedvaten. Ter vergelijking: als zij niet naar de groenteboer gaan maar naar de apotheek en met zijn allen cholesterolverlagers (statines) gaan slikken, levert dat niet heel veel extra gezondheidswinst op (namelijk 9.400 doden minder).


Dat het per se een appel moet zijn, is overigens achterhaald. En dat één appel genoeg is, klopt ook niet helemaal meer. Hoe meer groente en fruit, hoe beter, zo blijkt uit onderzoek van het University College of London, waar wetenschappers ruim 65 duizend Britten gemiddeld zeven jaar lang volgden. De groep die zeven porties groente en fruit op een dag at, had in die periode 42 procent minder kans om dood te gaan dan de groep die minder dan een portie per dag consumeerde. Bij een tot drie porties was die sterftekans 14 procent lager. En - een kleine deuk in de appel uit het gezegde - groenten hebben een sterker effect op de gezondheid dan fruit. Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds adviseert dan ook om tenminste vijf stuks groenten of fruit per dag te eten, om zo het risico op acht soorten kanker te verkleinen.


Inmiddels wordt het populaire Victoriaanse gezegde steeds vaker uit zijn verband gerukt. Om vermeende gezondheidsclaims te staven, wordt de appel regelmatig vervangen door 'een liedje', of 'een aspirientje' of 'een kus'. De meest opmerkelijke verbastering: an orgasm a day keeps the doctor away. Vijf jaar geleden liet de Britse nationale gezondheidsdienst folders maken met die tekst, om jongeren te overtuigen van de gezondheidsvoordelen (en het plezier) van regelmatige seks. Er stak een storm van protest op, maar de wetenschap kwam wederom met argumenten: seks is goed voor hart en bloedvaten, vermindert spanningen, versterkt de spieren en geeft het immuunsysteem een oppepper. Er zijn zelfs signalen dat mannen die regelmatig klaarkomen minder kans hebben op prostaatkanker.

Melk moet, voor je botten

Helpt de calcium in melk tegen botontkalking en botbreuken? De Wereldgezondheidsorganisatie adviseert dagelijks 0,5 gram calcium. Het Nederlands Voedingscentrum adviseert het dubbele: 1 gram. Dat zijn drie glazen melk (of drie porties zuivel).


De Amerikaanse voedingsepidemioloog Walter Willet vindt dat raar, omdat het verband tussen sterke botten en calcium nooit is aangetoond. Sterker nog: de meeste botbreuken doen zich juist voor in landen waar relatief veel calcium in het dieet zit, zoals de VS en Zweden. En uit langlopend onderzoek onder 120 duizend Amerikaanse verpleegsters blijkt dat dames die vier glazen melk per dag drinken net zo vaak hun heup breken als collega's die het op één beker houden.


Volgens Willet is er overtuigend bewijs dat bewegen gezonder is voor de botten dan al die kalk. 'Stop met het melken van de koe, neem hem mee voor een wandeling', is zijn advies.


Maar helemáál geen melk of zuivel? Dat advies geeft zelfs Willet niet. Want calcium is wel het stofje waar onze botten van zijn gemaakt. Of zoals zuiveldeskundige Kasper Hettinga van de Wageningen Universiteit het zegt: 'Beweging is het belangrijkst. Daarmee stimuleer je botaangroei. Maar om dat proces te voltooien heb je ook calcium nodig. En dus melk, want daar halen we tweederde van ons calcium uit.'

Lachen is gezond

De Cliniclowns wisten het uiteraard allang, maar de laatste jaren komt ook de wetenschap met overtuigend bewijs: lachen is een gratis geneesmiddel, altijd beschikbaar en zonder bijwerkingen. Humor blijkt ons niet alleen mentaal sterker te maken, het zou in de spreekkamer van de dokter als recept niet misstaan.


Eind vorig jaar zetten Britse wetenschappers in het vakblad British Medical Journal alle studies naar het effect van de lach op een rijtje en dat leverde een indrukwekkende lijst op. Een lachbui stuwt de hartslag op en verdiept de ademhaling, waardoor er meer zuurstof naar de hersenen gaat. De hoeveelheid van het stresshormoon cortisol daalt, angstige en depressieve gevoelens verminderen, het geheugen verbetert. Lachen stilt pijn, doordat in de hersenen endorfines, natuurlijke opiaten, worden aangemaakt. Veel lachen verbetert bovendien de functie van de endotheelcellen aan de binnenkant van bloedvaten, versoepelt de wanden van de slagaders en verkleint de kans op een hartinfarct.


En dan is een schaterlach ook nog eens een mini-workout die zo in het programma van de sportschool past. Lachen stimuleert spieren in gezicht, nek schouders, borstholte en buik. Volgens hoogleraar psychiatrie William Fry, lachexpert aan de Amerikaanse Stanford University, heeft een minuut lachen hetzelfde effect als tien minuten op een roeimachine. Advies van Fry: zoek uit wat je aan het lachen maakt en geef jezelf een dagelijkse dosis.

De uren slaap voor 12 uur 's nachts tellen dubbel

Nee, niet echt. Maar op tijd naar bed gaan verhoogt wel de kwaliteit van de nachtrust. Dat zit zo: tijdens onze slaap maken we vier of vijf cycli door van oppervlakkige slaap, diepe slaap en remslaap. In de eerste drie cycli zit relatief veel diepe slaap. In de latere cycli zit meer remslaap. Voor een goede nachtrust hebben we beide vormen van slaap nodig.


Echte ochtendmensen die liefst om 21.00 uur naar bed gaan, maar dat uitstellen tot 22.30 uur slaan de eerste slaapcyclus over. Die beroven zichzelf van een portie diepe slaap. Uitslapen heeft geen zin: àls dat al lukt. Want de gemiste cyclus met diepe slaap komt er niet door terug. Hetzelfde geldt voor de middenmoters: mensen die om half elf slaap krijgen. Als zij hun biologische klok negeren en pas om twaalf uur gaan slapen, missen ze ook een cyclus met veel diepe slaap.


Kortom, op tijd naar bed gaan betekent je biologische klok gehoorzamen. Niet die op je nachtkastje. Dat benadrukt neuroloog Hans Hamburger van het Amsterdam WaakSlaapCentrum van het Slotervaartziekenhuis en de Boerhaavekliniek.


Een hele troost voor de nachtbrakers die pas tegen het ochtendgloren behoefte krijgen aan slaap. Geen probleem. Mits je maar genoeg uren maakt. Anders mis je weer een of twee cycli met veel remslaap.

Van hard werken is nog nooit iemand doodgegaan

De HWN'er, de hardwerkende Nederlander, is door politici verheven tot de ideale burger, maar het oercalvinistische credo dat er niks mis is met sloven en buffelen, behoeft onderhand enige nuancering. Talrijke studies wijzen uit dat een veeleisende baan kan leiden tot rugklachten, zwaarlijvigheid, diabetes en depressies. En vergeet ook de technostress niet: als werknemers altijd bereikbaar moeten zijn, rusten ze nooit uit, wat leidt tot psychische en fysieke klachten.


Daar ga je allemaal niet onmiddellijk dood van maar die kans is wel aanwezig. In Japan, met zijn lange werkweken, heet het karoshi, dood door overwerk. Onderzoek onder ruim 1.600 Japanners met een meer dan vijfdaagse werkweek toonde een paar jaar geleden een verband aan tussen het aantal hartaanvallen en een hoge werkdruk. Taiwanese artsen bestudeerden 203 karoshi-zaken waarin nabestaanden een schadevergoeding hadden gekregen. Bijna tweederde van de workaholics overleed ten gevolge van een beroerte en langdurig overwerk. Doorwerken in de vakantie en nachtdiensten bleken risicofactoren. Werknemers die lange dagen maken, leven vermoedelijk ongezonder en hebben meer last van stress en een hoge bloeddruk.


Dichter bij huis dezelfde conclusie. Britse wetenschappers volgden ruim twaalf jaar meer dan zevenduizend ambtenaren en schreven drie jaar geleden in het vakblad Annals of Internal Medicine dat je van hard werk soms heus dood kunt gaan. De ambtenaren die meer dan elf uur per dag werkten, hadden 67 procent meer kans op een hartaanval dan de groep die dagelijks zeven tot acht uur werkte.


Het lijstje bekende leefstijladviezen behoeft dus aanvulling. Naast de consumptie van groente en fruit, voldoende slapen en genoeg bewegen, blijkt ook een 9-tot-5 baan erg goed voor de gezondheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden