De vergrijzing biedt zicht op een betere samenleving

Over de vergrijzing wordt alleen gesproken in termen van dreigende vloedgolven, tot verbazing van Willem de Bruin. En dat terwijl het een zegen voor het land is als de bevolking krimpt....

Het lijkt wel of het in het debat over de toekomst van Nederland nogmaar om een vraag gaat: wie doet het licht uit? Wat oprijst is het beeldvan een in zichzelf gekeerde natie die door de vergrijzing iedere dynamiekdreigt te verliezen en langzaam verandert in een bejaardentehuis waar debewoners voortschuifelen achter uit China geïmporteerde rollators, wantdie maken we dan al lang niet meer zelf.

Een maand geleden maakte het CBS bekend dat de bevolkingsgroei nog nooitzo laag was geweest en in een aantal regio's zelfs al sprake is van eenterugloop van het aantal inwoners.

Is Nederland gedoemd ten onder te gaan? Integendeel, de demografischeontwikkeling opent eerder het perspectief op een toekomst met eenduurzamere welvaart dan de mondiale ratrace ons belooft.

We weten niet beter of de vooruitgang is een lineair proces, waarbijproductie, bevolking en welvaart tot in het oneindige blijven groeien.Bevolkingsgroei genereert economische groei die weer nodig is om degroeiende bevolking te voeden. De Club van Rome wees ruim dertig jaargeleden al op het menselijk onvermogen ons een wereld voor te stellenwaarin een einde komt aan de groei. De voorspellers van destijds kondenworden weggehoond toen hun prognoses al te somber bleken, maar inmiddelsstaat Nederland voor het onloochenbare feit dat de bevolking niet alleenvergrijst, maar mede als resultaat daarvan over enkele decennia zalkrimpen.

Hoe geleidelijk dit ook zal verlopen en hoe bescheiden de teruggang ookzal zijn, het roept een niet minder ongemakkelijk gevoel op. Het vuurtjewerd onlangs opgestookt door de Maastrichtse econoom Wim Derks in zijnrapport Structurele bevolkingsdaling - Een urgente nieuwe invalshoek voorbeleidsmakers. Groei is, zo constateert Derks, sinds de industriëlerevolutie in de negentiende eeuw het uitgangspunt van alle politiekebesluitvorming. Het is voor de meeste politici dan ook een schok te horendat het einde van de bevolkingsgroei nadert en zelfs hier en daar al isomgeslagen in een krimp.

Of de boodschap nu wel overkomt, moet nog blijken. In het politiekedebat wordt de demografische ontwikkeling vooral beschouwd als een rem oponze ambities in de top van de wereldeconomie mee te draaien. Devergrijzing betekent in de ogen van de globalisten vooral meer bezuinigenen harder werken. Een sprekend voorbeeld van deze vlucht naar voren vormthet manifest van de jongeren verenigd in Lux Voor (Het Betoog, 18 maart).Volgens eigen zeggen 'niet links en rechts, wel progressief' getuigen zijvan een ongeschokt geloof in de vooruitgang volgens traditioneel liberaalconcept. Vooruitgang die wordt bedreigd door zowel de 'donderwolk' van devergrijzing als de 'meedogenloze' internationale concurrentie. 'Onder hetmom van consensuscultuur wordt de andere kant op gekeken, terwijl devloedgolven van vergrijzende babyboomers, integratieproblemen englobaliseringseffecten komen aanrollen. Dat kan niet goed aflopen.' Wiezichzelf zo bang maakt, wil de noodklok wel luiden.

Waarom zouden we het niet omdraaien en van de nood een deugd maken? Devergrijzing kan dan wel eens een weldaad blijken. Een rem op debevolkingsgroei kan alleen maar worden toegejuicht, niet het minst in dewesterse landen, waar reeds een onevenredig groot beslag op de beschikbarehulpbronnen wordt gelegd.

De angst dat Nederland in een groot bejaardentehuis verandert, istrouwens ongegrond. Vergrijzing is niet hetzelfde als ontgroening. Het ideedat jongeren uit het straatbeeld verdwijnen, is een misverstand. Omdat dedaling van het aantal geboorten reeds lang geleden is ingezet, heeftNederland de ontgroening in feite al achter de rug. Vergrijzing houdt indit geval dus in dat het aantal ouderen toeneemt, zonder dat het aantaljongeren noemenswaardig daalt.

Het zou helpen als we onder ogen zagen dat de vergrijzing ons nietoverkomt, maar een door onszelf gecreëerd verschijnsel is. Hoe drukker weons maken over de dreiging die uitgaat van een ouder wordende bevolking,hoe meer we uit het oog dreigen te verliezen dat de vergrijzing ook eenteken van vooruitgang is. Wat vormt een beter bewijs voor de verbeteringvan de gezondheidszorg, de hygiëne en de voedselvoorziening dan detoegenomen levensverwachting? Is het niet dankzij de emancipatie van devrouw dat alleen nog kinderen worden geboren die echt zijn gewenst? Meerwelvaart betekent een langer leven en minder kinderen.

Het is een illusie te denken dat deze trend, waar vroeger of later alleEuropese landen mee te maken krijgen, nog zou kunnen worden gekeerd.Maatregelen om het geboortecijfer op te krikken - variërend van hogerekinderbijslag, 'fokpremies', tot gratis kinderopvang - kunnen devergrijzing hooguit iets afremmen, maar niet voorkomen.

Wie zich zorgen maakt over de kosten van de vergrijzing moet bovendienbedenken dat een geboortegolf dit probleem, hoe paradoxaal het mogeklinken, slechts zou vergroten. Kinderen kosten de eerste twintig jaar vanhun leven alleen maar geld. Tegen de tijd dat kinderen een bijdrage gaanleveren aan de productie, en dus economisch 'rendabel' worden, is devergrijzing al bijna op zijn hoogtepunt.

Voor immigratie geldt hetzelfde. Tijdelijke arbeidsmigranten uitbijvoorbeeld Oost-Europa kunnen helpen de tekorten op de Nederlandsearbeidsmarkt aan te vullen, maar zodra zij zich hier blijvend zoudenvestigen, worden zij onderdeel van het probleem. Migranten zijn alvolwassen als zij hier komen. Om de gemiddelde leeftijd van de bevolkingniet te laten oplopen, zullen al snel nieuwe migranten nodig zijn. HetNederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) heeftuitgerekend dat als we immigratie willen inzetten als middel tegen devergrijzing Nederland in 2050 zo'n 40 miljoen inwoners zou tellen. Het isniet te verwachten, en in elk geval niet te hopen, dat deze optie op veelsteun kan rekenen.

De oplossing moet dus in eigen huis worden gezocht. Dat kan als we onsrealiseren dat we het probleem veel groter hebben gemaakt dan nodig is.Waar je zou verwachten dat met de toegenomen levensverwachting ook deleeftijd waarop iemand als 'oud' wordt beschouwd, opschuift, gebeurdeprecies het omgekeerde. Terwijl we langer, en ook langer in goedegezondheid leven dan ooit, is de lat van de ouderdom steeds lager komen teliggen. De fixatie op jong ( in de ogen van de marketeers synoniem voornieuw en dynamisch), materieel genot en culturele oppervlakkigheid, heefter niet alleen toe geleid dat wij worden omringd door een intimiderendelawaaicultuur en netten vol pulp-tv.

Schadelijker is de uitsluiting van ouderen op de arbeidsmarkt. Het gaatniet aan ouderen eerst te stimuleren plaats te maken voor jongeren - zoouderen er niet nog steeds als eerste uitvliegen - om hen er nu van tebeschuldigen feest te vieren op kosten van de jongere generatie.

De vrees dat door een krimpende bevolking ook de welvaart zal afnemen,is ongegrond. Minder inwoners betekent ook minder druk op schaarse goederenals ruimte, natuur en milieu, factoren die nu ten onrechte in de berekeningvan het nationaal inkomen buiten beschouwing blijven. Per saldo zal dewelvaart bij een krimpende bevolking daardoor juist kunnen toenemen.

Waar nu veel geld gaat zitten in infrastructuur en voorzieningen dieanticiperen op groei - nieuwe woonwijken, wegen, bedrijfsterreinen enkantoren - zullen deze middelen in de toekomst ter beschikking komen voorinvesteringen in bijvoorbeeld onderwijs, onderzoek en ouderenzorg. Om metoud-directeur Henk Don van het CPB te spreken: 'Ik zou zeggen hoera, debevolking groeit niet meer.' (NRC Handelsblad, 9 februari).

Een krimpende bevolking - hoe bescheiden die krimp overigens ook zalzijn - plaatst ons voor de vraag welke doelen we eigenlijk met economischegroei nastreven. Niemand zal de illusie koesteren dat we met China zullenkunnen concurreren. Moet het meedraaien in de wereldtop überhaupt een doelzijn? De mondiale milieuproblemen en het beslag dat de opkomendeeconomieën leggen op schaarse hulpbronnen, dwingt eerder tot het zoekennaar een manier een eerlijke verdeling van de welvaart te combineren metduurzaamheid.

Tegen deze achtergrond vormen krimp en vergrijzing geen bedreiging, maarbieden zij juist nieuwe kansen. Het stemt hoopvol dat socialerechtvaardigheid en zorg voor het milieu in Europa even belangrijk wordengevonden als een goed inkomen. Alleen zo kan immers het draagvlak wordengecreëerd om ouderen de zorg te blijven geven waar zij recht op hebben.

Zo'n klimaat creëert ook de condities die het voor ouderen mogelijk enaantrekkelijk maken langer te blijven werken. Daarbij gaat het zowel ommateriële voorwaarden, zoals flexibele pensioenvormen en deeltijdbanen,als om onze kijk op ouderdom.

Zolang we blijven denken in termen van 'jong & dynamisch' en 'oud & behoudend' schiet het niet op. Het begrip dynamisch is reeds lang eeninhoudsloos cliché geworden - wie werkt er niet bij een 'dynamische'organisatie. En wat als die dynamiek afneemt? Als minder dynamisch ookbetekent minder stress, minder uitval, minder lawaai, minder vernieuwingom de vernieuwing en meer aandacht voor continuïteit en kwaliteit, kan devergrijzing ook langs deze weg de kwaliteit van het bestaan verbeteren.

Blijft over de vraag wie straks de AOW en het verzorgingshuis voor aldie feestvierende babyboomers gaat betalen.

Sinds de jongste voorspellingen van het Centraal Planbureau buiteleneconomen opnieuw over elkaar heen, kwistig strooiend met miljarden aanbezuinigingen. Prognoses zijn een mogelijke uitkomst, geen zekerheid.Niemand weet hoe hoog de rente over vijf jaar is, of de inflatie toeneemten of de beurskoersen dalen.

Vast staat wel dat het in laatste instantie om politieke keuzen gaat.Nederland is rijker dan ooit en de vraag bij de vergrijzing is dan ook nietof we de kosten ervan kunnen betalen, maar of we kiezen voor solidariteitof voor een zo hoog mogelijk privé-inkomen, voor collectieve arrangementenof 'eigen verantwoordelijkheid'. Of we ouderen als een last zien of vindendat in een beschaafde samenleving ouderen ook na hun productieve levenrecht hebben op een volwaardig bestaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden