De 'vergeten' volkerenmoorden

De andere kant

Beeld Carolyn Ridsdale

Andere genocides met miljoenen slachtoffers blijven onderbelicht.

De ene kant

Turkije is woedend over de officiële Duitse erkenning van de Armeense genocide. Het is een hard gelag voor Armeniërs dat de Armeense genocide nogal eens wordt ontkend, vooral door de Turkse regering. Ironisch genoeg heeft uitgerekend deze volkerenmoord nu niet over aandacht te klagen, juist dankzij het felle Turkse verzet om die als zodanig te erkennen. Erdogan mag dan met Frau Merkel gebeld hebben, het Duitse parlement windt er geen doekjes meer om: genocide, punt uit. Joël Voordewind van de ChristenUnie, die vorig jaar een soortgelijke motie aangenomen kreeg, wil snel een debat over dat nieuwe Duitse standpunt.

Over deze andere volkerenmoorden gaat het een stuk minder.

Holodomor

Holodomor noemen ze het in Kiev, wat zoiets als 'moord door honger' betekent: de grote hongersnood in Oekraïne in de jaren dertig kostte rond de drie miljoen mensen het leven. Josef Stalin had het bevel gegeven tot grootschalige collectivisatie van de landbouw en bestemde zo veel mogelijk graan voor de export. Het pakte rampzalig uit: er ontstonden enorme voedsel-tekorten in het land dat nota bene bekend stond als de graanschuur van de Sovjet-Unie. Pas in november 2006 riep het Oekraïense parlement deze Holodomor officieel uit tot genocide. Het had al even geduurd voor de wreedheden van Stalin doorgedrongen waren in het Westen, en vooral sinds Poetin verzetten de Russen zich tegen elke 'bezoedeling' van hun roemruchte Sovjet-verleden.

De vraag is of Stalin daadwerkelijk de Oekra-iense bevolking een lesje wou leren, of dat zij collateral damage was van zijn megalomane collectivisatieplannen. In elk geval schroomde de Georgische ijzervreter niet om hele bevolkingen te deporteren als ze niet wilden luisteren. Dat deed hij bijvoorbeeld ook met de Tataren van de Krim. Alleen, dit aspect stond onlangs even in de belangstelling, het was onderwerp van het winnende liedje van Jamala. Uit Oekraïne.

Herero

Wie de foto's van tot op het bot uitgemergelde slachtoffers ziet en weet dat Duitsers de daders waren, krijgt op slag bepaalde associaties. Toch gaat dit om een andere genocide en wel die op de Herero en Nama in huidig Namibië. Deze volkeren verzetten zich begin 20ste eeuw tegen de kolonisator, die zich in de zogeheten Scramble for Africa Zuidwest-Afrika had toegeëigend. Toen de stammen in opstand kwamen tegen plannen om hun gronden te confisceren, sloegen de Duitsers genadeloos terug.

Keizer Wilhelm II was woest en er volgden orders om geen Herero in leven te laten: mannen, vrouwen en kinderen. Voor de zekerheid werden de waterputten in het kurkdroge land ook nog eens vergiftigd. Geschat wordt dat zo'n 65 duizend Herero en 10 duizend Nama omkwamen in het geweld. Voor deze en andere wreedheden begaan door de koloniale machten in Afrika was destijds minder oog en na de Tweede Wereldoorlog domineerde de Holocaust het debat over genocide. Het zou dan ook tot 2004 duren, zo'n honderd jaar na het drama, voor de Duitse regering officieel excuses aanbood. Maar zij wil geen schadevergoeding betalen, met als argument dat er pas in 1948 wetgeving kwam tegen volkerenmoord.

Een groep Herero mannen, gevangen genomen tijdens de opstand tegen de Duitsers. Beeld anp

Karen

Nu de junta in Myanmar de ruimte geeft aan democratie, groeit de hoop dat de bloedige burgeroorlog beëindigd kan worden. Zo werd in oktober vorig jaar een vredesakkoord gesloten met verschillende rebellengroepen, onder wie de Karen. Wie zegt u? De Karen zijn een etnische groep die vanuit het oerwoud vochten tegen de generaals. Dit kregen ze terugbetaald: complete dorpen werden platgebrand. Een legerleider zou zelfs gezegd hebben dat je de Karen over twintig jaar enkel nog 'in een museum' kon vinden. In totaal kwamen naar schatting 600 duizend Birmezen om, onder wie vele Karen.

Sommigen vluchtten naar Thailand, waar ze in kampen langs de grens verblijven. Myanmar zat op slot voor de media en de Thaise regering wilde niets van ze weten. Een stille of langzame genocide werd het ook wel genoemd, reden voor auteur Karel Glastra van Loon om hun verhalen op te tekenen in De Onzichtbaren. Of de langdurige vervolging, met getuigenissen van moord, mishandeling en verkrachting, ooit officieel als genocide erkend zal worden, is een tweede maar volgens sommigen zou dat etiket niet overdreven zijn.

Native Americans

Soms is er discussie of gebeurtenissen wel in aanmerking komen voor het predikaat genocide. Zoals bij de al dan niet bewuste uitroeiing van de oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika. Of het nu om de Cherokee, de Apachen of de Blackfoot gaat, er zijn er maar weinig van over. Het punt is alleen dat ziekten de belangrijkste oorzaak zijn. Het immuunsysteem van 'Native Americans' kon niet overweg met kwalen als pokken. Alcohol en depressies van het gedwongen leven in reservaten werkten ook verwoestend.

Maar er waren ook slachtpartijen en deportaties. Neem de Trail of Tears de tocht waarop een paar duizend Cherokee-indianen stierven, omdat ze hun land ten oosten van de Mississippi moesten verlaten. Vergeten kun je de geschiedenis van de Native Americans niet noemen, het regent films en boeken, maar weinig mensen beseffen dat sommige wetenschappelijke schattingen uitkomen op tientallen miloenen slachtoffers. Sommige historici verkondigen dat je sowieso van genocide mag spreken als een volk zo is gedecimeerd, of dat nou direct door geweld, dan wel indirect door verhuizing en ziekten komt.

Een bijeenkomst van indianen in New york. Op de foto: Chief Arvol Looking Horse Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.