De vergeten Keizerin van Berlijn

Het talent van zwemster Rie Mastenbroek werd ontdekt toen ze 11 jaar was. Zes jaar later, in 1936, won ze onder leiding van de autoritaire trainster Ma Braun drie keer olympisch goud. Nog weer een jaar later was haar carrière als wedstrijdzwemster voorbij.

Het was het juiste succes op de verkeerde Spelen, die van 1936 toen de wereld in brand dreigde te raken en het nationaal-socialisme zich steeds duidelijker manifesteerde. Zwemster Rie Mastenbroek werd bij de Zomerspelen van Berlijn drievoudig olympisch kampioen. Ze stond zelfs een vierde keer op het erepodium, voor het zilver op de 100 meter rugslag, maar de grote waardering bleef uit.


In de Nederlandse sportherinnering ging het altijd over Fanny Blankers-Koen en later over Inge de Bruijn, Anky van Grunsven en Leontien van Moorsel, maar nooit over Rie Mastenbroek, de zwemster die als 17-jarige de 100 meter vrije slag, de 400 meter vrij en de estafette op de borstcrawl op haar naam schreef. Ze was op één gouden medaille na de evenknie van de legendarische atleet Jesse Owens.


Haar hoogtepunt was de huldiging na de triomf op de 400 vrij. Ze werd in de schijnwerpers gezet, die een paar jaar later gebruikt werden in oorlogssituaties om overvliegende bommenwerpers te spotten. Mastenbroek: 'Nog nooit had iemand zulke lichtbundels gezien. Het was tevens het begin van de sluitingsceremonie. Die is me altijd bijgebleven.'


Ma Braun

Mastenbroek kwam uit de befaamde school van coach Ma Braun uit Rotterdam. Die ontdekte het goddelijke talent, toen dat nog maar 11 jaar was, in het zwembad aan de Tuinderstraat. Daar werd Rie Mastenbroek aangesproken door twee trainsters van de Onderlinge Dames Zwemclub (ODZ).


Rie Mastenbroek daarover: 'Je moet wedstrijden gaan zwemmen, zeiden die dames, want je hebt volop talent. Ze zouden zelfs een olympisch kampioen van me kunnen maken, voorspelden ze. Wist ik veel wat een olympische kampioen was? Ik was elf. Een van die twee dames bleek de toen al bekende Ma Braun.'


Ma Braun was Marie Braun-Voorwinde die van 1912 tot 1931 de gemeentelijke zweminrichting van Rotterdam leidde. Zij had een gelijknamige dochter, gebruiksnaam Zus, die in 1928 in Amsterdam olympisch goud veroverde. Ma Braun werkte tot 1948 als bondstrainster voor de KNZB.


Ze nam in 1934, vier jaar na de eerste kennismaking, de inmiddels 15-jarige pupil Rie Mastenbroek mee naar de Europese titelstrijd in het Duitse Maagdenburg. De zwemster bleek een wedstrijdbeest, dat in netelige situaties boven zichzelf uitsteeg. Rie Mastenbroek won drie Europese titels. Haar naam was gevestigd.


Braun was een autoritaire vrouw die de zaken naar haar hand zette. De familie van Rie Mastenbroek, ze was een buitenechtelijk kind, had nauwelijks iets te vertellen. Mastenbroek, die later met haar trainster gebrouilleerd zou raken, kreeg van Braun paardenbiefstuk en bruine bonen voorgeschreven.


Een week na het begin van de Spelen mocht Mastenbroek voor het eerst te water. Ze zwom in de series direct een olympisch record op de 100 meter vrije slag, een verbetering van de tijd van de Amerikaanse Helen Madison. Drie dagen later won ze de finale op die afstand, het koninginnenummer.


Duur

Weer twee dagen later, op 13 augustus, leed Mastenbroek een nederlaag die haar duur zou komen te staan. In de finale van de 100 meter rugslag liet de wereldrecordhoudster op die afstand zich wat suffig verslaan door haar landgenote Nida Senff.


Senff leidde bij het keerpunt met twee meter voorsprong, maar verzuimde de muur aan te tikken. Zij had de tegenwoordigheid van geest snel om te draaien teneinde alsnog aan te tikken. Vanaf de zesde positie zette Senff de achtervolging in.


Mastenbroek, vermaard om haar tweede deel van de race waarin ze vaak explosief uithaalde, heeft nadien beweerd dat ze de winst liet lopen ten gunste van Senff. Mastenbroek in 1996: 'Ik dacht bij mezelf: ach een Nederlandse, dus laat maar. Ik berustte, omdat ik zoveel achter mijn kiezen had.' Toeschouwers schetsten een ander beeld. Mastenbroek verspeelde het goud omdat ze op de laatste meters in de lijn verstrikt raakte.


Na die misser maakte de grote favoriete weer veel goed door op de 4 x 100 vrij in de strijd om het goud op de laatste 50 meter de Duitse topper Gisela Arendt te verslaan. Mastenbroek was na de overname van derde zwemster Willy den Ouden de slotafstand met anderhalve meter voorsprong begonnen. Die marge leek te verkruimelen. In de laatste tien meter zette Mastenbroek nog een keer aan en kreeg per ongeluk een slok water naar binnen. Ze had het gevoel te stikken tijdens die beslissende meters, maar won met achttiende seconde verschil. De afmaakster van het Nederlandse kwartet moest uit het water worden getild.


De 400 meter vrije slag werd voor Mastenbroek een slotstuk, waarin zij het van Braun geleerde psychologische oorlogsspel ten volle opvoerde. Ze pepte zichzelf op door een kleine rivaliteit uit te vergroten. Het conflict ging over een chocolaatje dat concurrente Ragnhild Hveger uit Denemarken haar geweigerd zou hebben. Die had een doos 'van wel anderhalve meter lang' van haar supporters gekregen. Ze sloeg Mastenbroek bij het uitdelen 'glashard' over.


'Daar zul je spijt van krijgen, heb ik toen gedacht. En dat gebeurde ook. Op de laatste 50 meter heb ik alleen maar gedacht: en nu krijg je je bonbonnetje terug.'


Dierbaarst

De gouden medaille van de 400 vrij was haar het dierbaarst. Ze was blijven aanklampen bij wereldrecordhoudster Hveger en plaatste een demarrage op de laatste baan, precies op het door Ma Braun aangegeven punt.


Na de Spelen van Berlijn kwam het tot een breuk tussen Mastenbroek en Braun. De trainster wilde nog meer invloed op de familie Mastenbroek en wenste die af te dwingen bij de rechter. 'Na mijn successen op de Spelen wilde ze mijn moeder uit de ouderlijke macht laten zetten, om mij te dwingen bij haar in huis te gaan wonen. Gelukkig zei de rechter: ik denk dat deze vrouw zelfstandig genoeg is om een kind groot te brengen, want tot nu toe heeft ze blijk gegeven dat ze dat kan. Met die affaire was mijn relatie met Ma Braun, die potentaat, natuurlijk erledigt, afgelopen, schluss.'


Mastenbroek stopte met wedstrijdzwemmen en werd zweminstructrice. De laatste jaren van haar leven bracht ze door in Rozenburg, met een rolstoel in de buurt. Uitnodigingen voor olympische festiviteiten sloeg ze af. In 1997 werd zij geëerd met de Olympic Order, uitgereikt door voorzitter Huibregtsen van NOC*NSF. Daarna werd het stil rond haar. De Keizerin van Berlijn overleed in 2003. Ze werd 84 jaar.


35 keer Sportcanon

In de Volkskrant Sportcanon wordt ruim een eeuw sportgeschiedenis in kaart gebracht, te beginnen bij Pim Mulier. Een onafhankelijke commissie van deskundigen heeft een lijst van 35 sporthelden, wedstrijden en ontwikkelingen samengesteld. Samen moeten zij de vlucht schetsen die de sport heeft genomen.


Vandaag het 24ste venster over Rie Mastenbroek, die in 1936 de Keizerin werd van de Olympische Spelen in Berlijn. Maandag 8 november verscheen het vorige venster, over het verenigingsleven, en in het bijzonder de maatschappelijke betekenis van korfbalclub Blauw Wit.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden