De verdatabasisering van de samenleving

Het eind van mijn geloofwaardigheid nadert. Binnenkort is mijn paspoort verlopen. Dan moet ik een nieuwe aanvragen, mijn vingerafdrukken afstaan en een deel van mijn lichaam en mijn integriteit prijsgeven....

Het interesseert u niks, hè, de aanstormende verdatabasisering van staat en samenleving? Goed, laat ik het onderwerp sensationeler maken. Niet door anekdotes te vertellen, al zou ik leuke verhalen kunnen opdiepen; zoals de zaak van het schooldistrict in Pennsylvania, waar de IT-afdeling aan staf en studenten laptops had uitgeleend, hen via de webcam bespioneerde en die gegevens vervolgens opsloeg. Er loopt nog een rechtszaak rondom de jongen die werd geschorst omdat hij in zijn eigen slaapkamer drugs zou hebben geslikt – het waren M & M’s, zei hij.

Nee, zulke verhalen zijn niemendalletjes. We moeten onze verbeelding gebruiken. Ons de zeer nabije toekomst voorstellen als een tijd waarin markt en staat in een huiveringwekkend monsterverbond zeggenschap krijgen over ons gehele leven. Waarna ze niet alleen ons gedrag zullen beheersen, maar ook onze gevoelens en onze overtuigingen; en dat niet via algemeen beleid, gericht op de bevolking als een geheel, maar individueel, per burger, afzonderlijk.

Laat ik vertellen wat ik laatst vertelde aan verbaasde ambtenaren – over de markt van de schaarser wordende mobiliteit. Stel, zei ik, het is het jaar 2017; je bent van plan een dag naar Amsterdam te gaan, en je vraagt toestemming aan je gemeentekantoor. Je loopt naar de meterkast, plaatst de chip in je voorhoofd tegen de codelezer in de kast, en het gemeentehuis berekent binnen een fractie van een seconde of je weg mag. Heb je voldoende mobiliteit ingekocht bij de publiekprivate eigenaar van het wegennet? En is het aantal kilometers dat iedere burger per maand überhaupt mag reizen al bereikt, of heb je nog reserve?

Vervolgens wordt gekeken hoeveel mensen al eerder toestemming hebben gekregen naar Amsterdam te gaan – wordt het daar niet te druk? De weerberichten worden in stelling gebracht: zal er geen smog ontstaan boven de Randstad? Als dat allemaal in orde blijkt te zijn, doet zich een fractie van een seconde later nog een ander complicatie voor. Je partner gaat morgen ook de stad uit. En volgens het databestand van school, gekoppeld aan de Gemeentelijk Basis Administratie, gaat het de laatste twee weken minder goed op school met je jongste zoon, dus is het volgens de wet vereist dat een van de beide ouders thuis blijft.

In de meterkast kraakt het en piept het; tal van scenario’s worden doorgerekend, en uiteindelijk valt de beslissing: je mag de gemeente niet verlaten, morgen. Probeer je het toch, dan zet de chip in je voorhoofd een alarm in werking en krijg je een stroomstoot op het moment dat je de oprit naar de snelweg oprijdt.

Denk nu niet dat zo’n scenario ongeloofwaardig is – het is wel zeker dat gegevens, data, ons bestaan gaan beheersen en dat onze leefwereld daardoor zal worden ingeperkt. Regels en controlesystemen kunnen in de toekomst veel exacter inzoomen op ons individuele gedrag.

Dat die controle niet beperkt zal blijven tot gedrag, maar zich ook zal richten op onze gedachten, is de diepste wens van onderzoekers in Vlaanderen. In de Vlaamse krant De Morgen stond eerder dit jaar een interview met moraalfilosoof Jan Verplaetse, initiatiefnemer van de onderzoeksgroep het Morele Brein. Er bestaat geen moraal buiten ons brein – ‘een kwestie is van vlees en bloed’, wist hij zeker. Brein en moraal kun je vervolgens met een breinmagneet sturen, en zo kun je bewerkstelligen dat mensen zich niet zo verzetten tegen onrecht, zich minder gauw verontwaardigd voelen en niet rouwen als een geliefde sterft.

Doelstelling van het onderzoek? ‘Preventie’, zei Verplaetse, ‘het oppompen van de politiestaat. Niet alleen zul je in je auto je gordel omdoen, je gaat ook je brein aansluiten op je dashboard. Daardoor licht een lampje op wanneer je verstrooid bent of aan het dagdromen gaat. Als dat lampje niet volstaat om je te doen stoppen, wordt de politie verwittigd. Dat is maar een voorbeeld. De mogelijkheden zijn eindeloos.’

Onderzoeker Verplaetse keek er hoogst persoonlijk naar uit, naar het manipuleren van gedrag en opvattingen. ‘Wie principieel is, pragmatisch laten handelen en oordelen en omgekeerd.’ De naïeve interviewer vergat helaas vragen te stellen. Want door wie is Verplaetse met deze macht bekleed? Wie bepaalt de richting waarin het menselijk gedrag wordt gemanipuleerd? En welk politiek en moreel programma gaat straks schuil achter die manipulaties?

Lang hoopte ik dat er een gesprek op gang zou komen over dit soort ontwikkelingen, maar het publiek leek al die tijd niet geïnteresseerd, en de politiek nog minder. En nu is het te laat, ik heb geen tijd meer, dadelijk komen de mensen van Het Morele Brein met hun breinmagneet, en daarna zal ik nooit meer boos of kritisch zijn, ik zal nooit meer kunnen vragen wie straks de richting van ons leven bepaalt, hemel, ik hoor nu al hun stappen op het grindpad naar mijn deur. Lezer, ze rammen de deur in, o, ze hebben eenxchgdchch@$ggxch#xzzz

Hallo! Lieve mensen! Wat een fantastisch lekker weer, vandaag, vindt u niet? In opnieuw een supergezellige aflevering van deze column wil ik u graag vertellen waar de leukste winkeltjes zijn om fleurige zomerjurkjes en flitsende zonnebrillen te kopen, want het wordt vast weer zo’n megastralende zomer!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden