De veldmuis lijkt net een kroketje

De veldmuis

Uilen, torenvalken, marters, vossen: allemaal gedijen ze op een dieet van veldmuis. En toch is er nu in Friesland een muizenplaag. Terwijl het zo'n onschuldig beestje is om te zien, vindt ecoloog Dick Bekker. Net een kroketje.

'De veldmuis is het belangrijkste voedsel voor veel soorten, hij is bij uitstek een prooidier.'

'Afgelopen weekend ben ik nog eens wezen kijken in Friesland, naar de veldmuizen. Grote stukken weiland zijn zwart, het gras is weg, dat is ellendig voor de boeren. Verder is het een groot spektakel. Overal buizerds, kraaien, meeuwen, ooievaars. Ik zag een zwarte kraai met een muis in zijn bek, die werd achtervolgd door een kokmeeuw. Kokmeeuwen met veldmuizen, dat zie je toch zelden. Maar de meeste dieren zijn opportunistisch, als er een bonanza is, een goudmijn, dan maken ze er gebruik van. Die vogels zaten er superrelaxed bij, allemaal met de buik vol. En af en toe, als er weer een muis tevoorschijn kwam, grepen ze die.

'Dat het een uitzonderlijk goed muizenjaar was, merkten we al gedurende het jaar. We werken veel met braakballen van kerk-uilen. Die leveren ons veel informatie over bijvoorbeeld waterspitsmuizen, maar afgelopen jaar zaten er in de braakballen vooral veldmuizen. De uilen kwamen, door die vele veldmuizen, vaak niet toe aan de waterspitsmuizen. Voor ons eigenlijk vervelend, want we krijgen zo minder gegevens binnen.

'Maar het geeft ook aan hoe belangrijk de veldmuis is in de voedselketen. De kerkuil, de torenvalk, de bunzing, ransuilen, bosuilen, wezels, hermelijnen, steenmarters, vossen, roofvogels, ja, wie profiteert er eigenlijk niet van de veldmuis? Oneerbiedig gezegd: de veldmuis is stapelvoedsel voor vele soorten, hij is bij uitstek een prooidier. De kerkuil had afgelopen jaar soms zelfs drie broedsels, half december waren er nog jongen. Er zijn ook veel jonge torenvalken uitgevlogen afgelopen jaar. En die bijzondere invasie van velduilen in het najaar had alles te maken met de veldmuizen. Veel vogels zien het ultraviolet van muizenplas op grote afstand, ze lezen het landschap, ieder muizenplasje is als het ware een lichtje.

'Een veldmuizenplaag ontstaat als een aantal omstandigheden samenkomen. Een droog voorjaar, een zacht najaar en een zachte winter. En weinig predatie in de voorgaande jaren. Muizenpieken doen zich voor in cycli van gemiddeld drie jaar. Na zo'n piek stort de populatie doorgaans weer in, door voedselgebrek, door invallende kou, door stress en door predatie. Maar als de piek van zo'n cyclus samenvalt met de ideale omstandigheden kan er dus een muizenplaag ontstaan.

'We weten nog heel veel niet over de muizen-cycli, en het ontstaan van veldmuizenplagen. In Nederland leek het over met de muizenplagen sinds de ruilverkaveling, door het verdwijnen van veel slootkanten, ruige wegbermen en wallen, plekken waar de veldmuis zich thuis voelt. Toch hebben er zich nog een paar muizenplagen voorgedaan. In de Alblasserwaard, in de jaren zeventig, en tien jaar geleden, ook in Friesland. Het kan zijn dat er in Friesland nog relatief veel ruige wegbermen zijn, er zijn ook veel natuurvriendelijke akkerranden bijgekomen. Wat natuurlijk ook invloed heeft, is de waterstand: die is in Nederland, vanwege de landbouw, kunstmatig laag, en tegennatuurlijk: in de zomer te hoog, in de winter te laag.

'Opvallend is dat je zowel in de Alblasserwaard destijds als nu in Friesland verhalen hoort over illegale roofvogelvervolging en relatief intensieve jacht op vossen en marterachtigen. In Friesland zijn in de afgelopen jaren heel wat doorgeschoten buizerdnesten gevonden, ze zijn er daar van oudsher al dol op om roofdieren om zeep te brengen. En dat terwijl roofvogels en andere predatoren de groei van veldmuizenpopulaties in de beginfase, in het voorjaar, zeker kunnen temperen. Muizenpopulaties en roofvogelpopulaties beïnvloeden elkaar wederzijds. Als je de roofvogels wegneemt kun je verwachten dat de muizen gaan pieken.

'De veldmuis is geen 'ware' muis, zoals dat heet, maar een woelmuis. Woelmuizen zijn meer gedrongen dan 'ware' muizen. De veldmuis lijkt wel wat op een kroketje, hij heeft een korte staart en een stompe kop, met kleine oortjes, helemaal gemaakt om te graven. Ik vind het eigenlijk een heel leuk beestje om te zien, hij ziet er compleet onschuldig uit. Hij is vegetariër, hij voelt zich thuis in een droge omgeving met niet al te lang gras. Zijn kiezen, die plat zijn, zijn gemaakt om plantenmateriaal te vermalen. De gangen van de veldmuis zijn niet zo diep, maar wel lang, en er zijn verschillende uitgangen. In gangenstelsels leggen de vrouwtjes een voedselvoorraad aan, en ze hebben er hun nest.

'Ze planten zich extreem snel voort, een kenmerk van veel prooidieren. In het voorjaar krijgt het vrouwtje zes tot acht jongen. Die jongen zijn zelf al na een maand geslachtsrijp en gaan dan ook meedoen. En zo gaat dat door tot oktober. Je kunt uitrekenen hoe snel het dan gaat. Als er dan tussentijds weinig sterfte optreedt en als het groeiseizoen na oktober, vanwege de zachte temperaturen, ook nog gewoon doorgaat, dan heb je dus voor je het weet een plaag.

De veldmuis (Microtus arvalis)

Verspreiding Van West-Europa tot Centraal-Azië. Komt in heel Nederland voor, uitgezonderd de meeste Waddeneilanden.
Leefgebied In open gebieden met grassen en/of granen. Ze hebben een voorkeur voor drogere gebieden met kort gras. In wegbermen, slootkanten, spoorwegtaluds, dijken.
Voedsel Plantaardig. Veldmuizen zijn vooral 's nachts en in de schemering actief. Komen bijna allemaal tegelijk tevoorschijn om te eten, vermoedelijk om de kans op predatie te verkleinen.

'Je zou het wellicht kunnen voorkomen door minder te maaien, en door koeien langer in de wei te laten lopen. Maar dan ga je dus anders boeren. Wij pleiten al jaren voor meer onderzoek naar de veldmuis. Nu wordt er dan eindelijk gewerkt aan een early warning system. Maar als je dan zo'n plaag weet te voorspellen is het nog de vraag hoe je moet ingrijpen. Je kunt weilanden onder water zetten, maar dat doen boeren niet graag, en voor je het weet zitten de muizen bij de buren. De dieren zijn ook snel weer terug als het water weer gezakt is. Meer gif spuiten is om vele redenen onverstandig en de boel helemaal omploegen ook.

'Het enige wat ik op dit moment kan bedenken, is: accepteren dat een muizenplaag af en toe voorkomt. En vooral: laat die roofdieren met rust.'

Dick Bekker (52) is ecoloog en werkt bij de Zoogdiervereniging.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.