DE VADERS VAN EUROPA

Julius Caesar, Karel de Grote, Erasmus, Napoleon, Hitler: schurken en helden zijn de huidige regeringsleiders voorgegaan in hun pogingen tot één Europa te komen....

Sinds Zeus, vermomd als stier, de beeldschone Europa op zijn rug ontvoerde en haar in een grot op het eiland Kreta tot zich nam, zijn de hele geschiedenis door helden en schurken, van Karel de Grote tot Adolf Hitler, van Karel de Vijfde tot Napoleon, met Europa aan de haal gegaan. Van vrouw en koningsdochter werd Europa een onbegrensd werelddeel, een ideaal, droom en noodzaak, maar nog altijd worstelend met de werkelijkheid .

En zoals het Sovjet-gevaar tijdens de Koude Oorlog de oprichting van de Europese Gemeenschap vergemakkelijkte, zo hielp de dreiging van de islam Karel de Grote, of Charlemagne (742-814), in zijn poging Europa voor het eerst te verenigen. 'Karel de Grote is ondenkbaar zonder Mohammed', schreef de historicus Henri Pirenne zeventig jaar geleden. Daar is sindsdien wat op afgedongen, maar zegt Norman Davies in het standaardwerk Eu r o p e , hij blijft 'indirect een product van Mohammed'.

In het begin van de achtste eeuw bedreigden islamitische legers Constantinopel, de oostflank van de Christelijke wereld, en veroverden het Iberisch schiereiland. De Arabieren trokken over de Pyreneeën en werden in 732 verslagen door een 'Europees' coalitieleger, zoals een kroniekschrijver meldde. Niet eerder was het bijvoegelijk naamwoord Eu r o p e ë n s e s gebruikt, schrijft de Amsterdamse cultuurhistoricus Pim den Boer in Europa, de geschiedenis van een idee.

De paus van Rome kon geen hulp meer van Constantinopel verwachten en zocht steun bij de Franken. Karel de Grote greep zijn kans en liet zich - niet helemaal legaal - op Kerstmis 800 in Rome tot Keizer kronen. Zijn grote voorbeeld was het Romeinse Rijk, dat drie eeuwen eerder uiteen was gevallen. Op Karels keizerlijk zegel stonden de woorden: R enovatio Imperii Romani. In gedichten werd hij bezongen als 'koning en vader van Europa.' Zijn rijk strekte zich uit van de Noordzee tot de Middellandse Zee en van de Atlantische Oceaan tot de Elbe.

Karel de Grote verenigde het christendom met de hervonden antieke Romeinse cultuur. Hij wilde zijn rijk besturen zoals de Kerk zijn bisdommen en kloosters, hij wenste goed onderwijs en ijverde, al was hij zelf analfabeet, voor verbetering van het handschrift. Hij bevorderde, in tegenstelling tot islam en judaïsme, het afbeelden van God, heiligen en gelovigen op schilderijen. Dit was essentieel, schrijft de Franse historicus Jacques Le Goff, voor de ontwikkeling van de Europese kunst. 'Wat zouden onze kerken, paleizen, musea en huizen zijn zonder deze afbeeldingen.' Zijn landgenoot Jacques Boussard benadrukt dat de kunst en cultuur alleen kon bloeien, omdat Karel voor vrede en stabiliteit zorgde. Hij bracht een gemeenschappelijk recht-en muntstelsel en bouwde - even doelmatig als symbolisch - lange rijkswegen, net als de Romeinen, Napoleon, de nazi's en nu de EU. Oorlogen voerde hij alleen aan de grenzen, maar dat waren er meer dan vijftig. Toch wil Le Goff Karel liever niet als de Vader van Europa beschouwen. Europa is, zegt hij, zonder twijfel in de Middeleeuwen ontstaan, maar dat is vooral te danken aan de kerkvaders, de monniken en denkers. Volgens Le Goff was Karel de Grote te veel 'nationalist' om een echt Europeaan te zijn. Hij veroverde, meer dan hij verenigde. Toen Karel stierf, viel zijn keizerrijk snel uiteen. Omdat hij ook veel vrouwen had veroverd, bleef heiligverklaring lang uit. Maar de keizerlijke kapel in de kathedraal van Aken, waar Karel is begraven, is een van de mooiste en meest inspirerende monumenten van de geschiedenis van West Europa. In de loop der eeuwen ontstonden talloze legendes rond Karel. In wat nu Duitsland is, werd hij de slapende reus die eens zou ontwaken om zijn land naar de overwinning te leiden, in het huidige Frankrijk zou hij vrede en verzoening brengen. Geen wonder dat de Waffen SS de Franse vrijwilligers onderbracht in de 'Karel de Grote-divisie'. In 1955 stelde de Raad van Europa de Karel de Grote-Prijs in voor personen die een grote bijdrage aan de Europese eenheid hebben geleverd. De prijs is onder meer uitgereikt aan de overleden paus Johannes Paulus II, koningin Beatrix en Bill Clinton, de oud-president van Amerika .

Het woord Europa werd ten tijde van Karel de Grote zeker gebruikt. Europa, afgebeeld als koningin, werd ook wel aangeduid als een van de drie werelddelen - Europa , Azië en Afrika. Maar pas in de vijftiende eeuw groeide Europa uit tot een begrip. Europa werd vereenzelvigd met christendom. Paus Pius II (1458-1464) riep op tot verdediging van christelijke wereld. Hij sprak over 'ons Europa, ons christelijk Europa'. Hij is de eerste, schrijft Pim den Boer, die het woord Eu r o p e u s gebruikt in de betekenis van een bewoner van Europa, een Europeaan.

Desiderius Erasmus die pas na de dood van Pius werd geboren, had het zelden over Europa. Toch was Erasmus (1469-1536), de christen humanist en schrijver van Lof der Zotheid, een waarachtig en voorbeeldig Europeaan. Hij was in Rotterdam geboren, voelde zich net zo thuis in Parijs, Londen en Leuven als in Bazel en Venetië. Hij sprak en schreef altijd in de lingua franca, het latijn, en was in heel Europa beroemd. Hij predikte eenvoud, verinnerlijking en vooral verzoening. Met Luther veroordeelde hij de verloedering van de kerk, maar voorzag hij dat de reformatie tot gruwelijke oorlogen zou leiden. Erasmus kon niet op tegen Luther, maar de Erasmiaanse gedachte van verzoening en overreding, wars van oorlog en machtswellust, werd meer en meer vereenzelvigd met de ware Europese gedachte.

Erasmus was een tijdgenoot van Karel de Vijfde, die evenals Karel de Grote werd gekroond tot keizer van het Heilige Roomse Rijk. In zijn rijk ging de zon nooit onder, hij werd de machtigste vorst die Europa heeft gekend, maar na zijn troonsafstand in 1555 raakte het Heilige Roomse rijk in de versukkeling. Drie eeuwen later zou Napoleon het in ere herstellen.

Al tijdens Karel V zouden reformatie en inquisitie zijn rijk openrijten terwijl, zo schreef een tijdgenoot, 'Christus had verlangd dat dit uitgestrekte en trieste Europa, innerlijk verdeeld en gespleten, zich als één lichaam zou handhaven: als het lichaam van Christus zelf.' Het werd onmogelijk.

Vorstendommen en souvereine staten verwierven macht en Machiavelli, tijdgenoot van Erasmus, vereenzelvigde Europa niet meer met christendom. Snel ging men spreken over 'Europese machten' en 'het evenwicht der machten'. Geen land mocht de overhand krijgen.

Dat leidde tot vreemde allianties. Om de katholieke Franse koning Lodewijk XIV in bedwang te houden, steunde de paus zelfs de protestantse stadhouder Willem II, die als aartsvijand van de Zonnekoning naar Engeland voer, in 1688 koning werd en de katholieken in Ierland versloeg. Willem verdedigde 'het protestantisme en de Europese vrijheden' zoals in zijn vaandel stond. Het 'christendom' Europa kreeg daardoor een protestantse klank, maar toen in 1957 bij het Verdrag van Rome de Europese Economische Gemeenschap werd opgericht, zagen veel protestanten dit als een heimelijk roomse samenzwering. De Europese vlag was Mariablauw.

De Verlichting wierp een nieuw licht op Europa. Zouden de Europese staten zich niet moeten verenigen op basis van de gemeenschappelijke wetten, zeden en moraal? Jean Jacques Rousseau bepleitte een 'Europese Volkerenbond', de Duitse filosoof Immanuel Kant zag in zijn Ewigen Frieden (1795) geen andere mogelijkheid. Voltaire had eerder gezegd dat alle mensen van nature gelijk zijn, maar niet iedereen dezelfde beschaving genoot. Niet zozeer het christendom, als wel kunsten en wetenschappen brachten de Europese beschaving. Na rampen en oorlogen zorgden niet de Kerk, maar wetenschap en kunst voor snel herstel. Geleerden gingen spreken over 'Europese beschaving', het was meer dan louter 'christelijke beschaving.'

De Franse Revolutie (1789) predikte Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap, maar, zo meent Pim den Boer, het waren juist de tegenstanders van de Revolutie die zeiden tot een 'Europese gemeenschap' te behoren. De Engelse conservatief Edmund Burke zei dat hij zich nergens in Europa helemaal in het buitenland waande.

Napoleon die zichzelf (1804) de keizerskroon opzette, beschouwde zich als een rechtstreekse afstammeling van de Romeinse keizers en Karel de Grote en Karel V. Hij introduceerde de Code Napoleon, die met grote uitzondering van Engeland nog steeds de basis is van het rechtsstelsel in de meeste Europese landen. We kregen dezelfde maten en gewichten en moesten rechts rijden. Hij zorgde voor een 'Europa zonder grenzen' en sprak over de 'Europese familie in een gemeenschappelijk vaderland'. Napoleon bereikte misschien meer dan de huidige Europese Unie, maar ondanks zijn Europese droom was Napoleon geen waarachtig Europeaan, hij wilde overheersen vanuit een superieur Parijs, de hoofdstad van de wereld .

Na de val van Napoleon zochten de Europese leiders op het Congres van Wenen opnieuw het evenwicht der machten. In 1870 ging het weer goed mis toen Bismarck in een nieuwe oorlog de Franse hegemonie voorgoed brak. Victor Hugo hield een pleidooi voor de oprichting van 'De Verenigde Staten van Europa'. Maar het nationalisme stak de kop op en alle staten ontdekten hun eigen glorieus verleden. De onderlinge rivaliteit nam toe, al brachten de koloniale machten samen wel de 'Europese beschaving' aan primitieve volkeren.

De Eerste Wereldoorlog maakte een einde aan het Europees zelfvertrouwen, 'de ondergang van het Avondland' werd voorspeld, maar de Franse socialist Aristide Briand (1826-1932) presenteerde in 1930 een plan voor een 'morele Unie van Europa'. Alleen Nederland bleek bereid politieke souvereiniteit af te staan. In 1933, het jaar dat Adolf Hitler aan de macht kwam, sprak Johan Huizinga op een congres voor intellectuelen in Parijs over 'europeanisme', een samensmelten van nationale beschavingen, maar hij vreesde dat het niet zou lukken.

Hitler rechtvaardigde zijn expansiedrift met mooie woorden over Europese eenheid. Het waren de Nazi's die in 1942 een 'Europese Economische Gemeenschap' voorstelden. De EEG kwam er vijftien jaar later onder een geheel ander gesternte. Voor het eerst in de geschiedenis kreeg het Europees avontuur een vrijwillig en democratisch karakter. En dat, zo leert de geschiedenis, is geen geringe prestatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden