DE VACATURE-BOLKESTEIN

WIE wordt de uitdager van Wim Kok? Deze vraag wordt actueel nu de oude PvdA-leider zich tijdens het kerstreces liet ontvallen beschikbaar te zijn voor een nieuwe termijn....

Bij de komende verkiezingen, die uiterlijk in 2002 worden gehouden, gaat het tussen de PvdA en de VVD. De grootste partij levert de premier. De VVD heeft nu 38 zetels, de PvdA 45. Die afstand is in principe te overbruggen. Maar door wie? Wie is de kandidaat-premier van de VVD? Dijkstal? Zalm? Of toch Wiegel?

Frits Bolkestein had vele deugden. Om te beginnen was hij de baas in de VVD. Dat is niet zo gemakkelijk, want de partij opereert als vanouds zeer amateuristisch. De geschiedenis van het Nederlandse liberalisme is de geschiedenis van intriges, machinaties en persoonlijke vetes.

Vervolgens trok Bolkestein het politieke debat naar zich toe. Dat viel in de smaak bij intellectueel Nederland, maar ook bij de kapper om de hoek.

Tenslotte durfde Bolkestein in 1994 het paarse avontuur aan. Voor het eerst sinds 1918 werden de christen-democraten buiten de macht gehouden - en daar is het CDA nog steeds niet overheen.

Iedereen tipte Bolkestein in 1998 dan ook als de eerste liberale premier sinds Cort van der Linden (1914-1918). Toch maakte de VVD-leider geen kans. Hij wekte als polariserend ideoloog teveel weerstand op - zowel in Den Haag als daarbuiten.

Zelfs ondernemend Nederland had meer vertrouwen in de oud-vakbondsman Kok dan in de oud-Shell-man Bolkestein. Zij waardeerden Kok als een bruggenbouwer met voorspelbare, gematigde standpunten. Bolkestein daarentegen was in hun ogen een security risk. De stem van ondernemend Nederland telt nog steeds zwaar mee. En zo werd Kok weer premier en vertrok Bolkestein naar Brussel.

De jaarlijkse enquête van VNO-NCW onder de bazen van de grote ondernemingen is dan ook een belangrijke politieke gebeurtenis. Het gaat daarbij ook nog eens om hun eigen partij. Van de 180 ondervraagden stemt namelijk 63 procent VVD, 20 procent CDA, 5 procent D66 en 5 procent PvdA.

Gerrit Zalm is op afstand de meest populaire bewindsman onder de captains of industry. Met een rapportcijfer van 7,8 is hij de beste van de klas, terwijl nummer twee, Wim Kok, 7,1 scoort.

Op de vraag wie momenteel de meest geschikte premier van Nederland is, antwoordt 40 procent van de ondernemers Kok. Wiegel staat tweede (17 procent) en Zalm derde (11 procent). Als het aan het Nederlandse bedrijfsleven ligt, wordt de vacature-Bolkestein dus door Zalm of Wiegel vervuld.

Fractievoorzitter Hans Dijkstal staat bij de ondernemers in het geheel niet op de kaart. Dat is pijnlijk, want hij is namelijk door Bolkestein als kroonprins aangewezen en heeft zich - tot nu toe als enige - aangemeld als kandidaat-lijsttrekker.

Als kandidaat-premier is Dijkstal geen partij voor Kok. De goedgeluimde pragmaticus Dijkstal vervult een nuttige functie als bemiddelaar tussen de liberale uitgangspunten en de paarse praktijk. Maar dat is een slecht uitgangspunt voor een politieke campagne. Alleen als Dijkstal het kabinet laat vallen, krijgt hij voldoende politiek profiel. Maar Joris Voorhoeve ondervond in 1989 dat dit een riskante strategie is. De VVD brak toen met Lubbers en zakte weg naar 22 zetels.

Hans Wiegel heeft zich in Den Haag onmogelijk gemaakt door zijn éénmansactie tegen het referendum. Het was muiterij tegen Dijkstal, die hem bezwoer binnenboord te blijven. Ook Kok zal Wiegel deze streek nooit vergeven. Wiegel kan dus alleen met het CDA regeren, maar CDA en VVD staan nu op een minderheid van 67 zetels. Wiegel is erg populair bij het Telegraaf-lezend deel van de natie. Maar een herhaling van de stunt van 1977, toen hij Van Agt tot echtbreuk met Den Uyl wist te verleiden, zit er niet in.

Blijft over Gerrit Zalm. De schatkistbewaarder van Paars slaat in Europa met de vuist op tafel en strooit in eigen land met miljarden. Net als Wiegel heeft Zalm het voordeel van het imago van de gewone jongen die het ver geschopt heeft. Zalm scoorde in 1998 bovendien tienduizend voorkeursstemmen meer dan Dijkstal.

Het enige nadeel van Zalm is dat hij geen zin heeft om campagne te voeren, zeker niet tegen zijn vriend Wim Kok. Het Hans Wijers-effect ligt op de loer: de beste man is niet beschikbaar.

De vervulling van de vacature-Bolkestein is een testcase voor de geloofwaardigheid van de VVD als professionele politieke partij. Wanneer de liberalen geen alternatief voor premier Kok in de markt kunnen zetten, is dat de dood in de pot van de Nederlands politiek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden