De uitverkoop van de politiek

HET IS HET raadsel van de hedendaagse politicologie: hoe komt het dat de burgers de democratische spelregels wel op prijs stellen, maar zich toch van de politiek afwenden?...

Jos de Beus is opgelucht en somber tegelijk. Opgelucht omdat hij een eigen verklaring heeft bedacht voor wat hij zelf de uitverkoop van de politiek noemt. 'Na maanden nadenken heb ik een antwoord. De stroperige consensus is onze tweede natuur. Het Nederlandse bestel heeft zoveel vetopunten en uitlaatkleppen dat de ontevredenen niet hoeven te kiezen voor hervorming of nieuw beleid, voor echte politieke deelname. Het geheim van Nederland is dat de burger altijd een tweede kans krijgt.'

De kiezer heeft eerst allerlei opties om de wil van de meerderheid te beïnvloeden. Vervolgens zijn er legio mogelijkheden zich te onttrekken aan de democratisch genomen besluiten en alsnog het particuliere gelijk te halen. De burger maakt gebruik van de bestaande procedures en rituelen van zeggenschap en overleg. Het politieke element is eigenlijk niet meer dan zelfvertegenwoordiging: een tijdelijk buurtcollectief, een stap naar de bestuursrechter, een stille mars of een proteststem in een gemeentelijk referendum.

De Beus: 'Het begint met een heldere doelstelling. Dan krijg je het compromis. Dan is de Kamer klaar en heeft de meerderheid gesproken. Maar dan zijn we er nog niet in Nederland, dan begint het pas. De burgers krijgen altijd nog een tweede kans. Daardoor gaat het beleid rafelen. Dan groeit de onvrede, maar nooit zo erg dat de burgers een andere politiek of een ander bestuur eisen.

'Als verliezer in Nederland hoef je nooit te emigreren. Of een bom te plaatsen. Of een partij te stichten. Want je weet dat er in de overlegmachinerie nog zoveel mogelijkheden komen om bij te stellen, te schaven, te blokkeren en te frustreren. Daar vertrouwen we op. Maar dan is de politiek eigenlijk niet meer nodig. En tegelijkertijd verslechter je natuurlijk de kwaliteit en de eenheid van bestuur.

'Ik aarzel niet om te zeggen: het probleem is helemaal niet het neoliberalisme, zoals de SP en de schrijvers van het manifest Stop de Uitverkoop van de Beschaving denken. Het probleem is het functioneren van de Nederlandse politiek. We hebben, ergens in de jaren negentig, een apolitiek mechanisme geschapen. Politieke stemverheffing is karakteristiek voor de democratie. Het er uitstappen is karakteristiek voor een markt. Wij hebben van de politiek een markt gemaakt, want iedereen kan altijd uitstappen.'

Jos de Beus wijst op Schiphol. De politiek wil minder overlast, beperking van de groei. Maar de luchthaven kan keer op keer de afspraken aan zijn laars lappen en een nieuwe ronde van onderhandelen afdwingen. 'Stel nu dat we in de Tweede Kamer over Schiphol gaan praten, en we spreken af dat er geen uitstapmogelijkheden meer zijn voor de luchtvaart, voor de milieubeweging of voor de stad Amsterdam. Pas dan wordt het weer belangrijk dat er in het parlement wordt gediscussieerd. Bindende keuzen uit een kleine menukaart, daar zijn we bang voor. Met 51 procent iets heel belangrijks voor allen beslissen, dan kan niet in Nederland.'

De desorganisatie van de publieke sector, de massale arbeidsongeschiktheid, de slome inburgering van immigranten, de rommelige privatisering van nutsbedrijven, de opstopping van verkeer en het doorgeschoten gedogen zijn allemaal symptoom van dezelfde Hollandse ziekte. De 'moord op het politieke leven' ligt volgens De Beus in een schijnbaar volledige en onomkeerbare overgang van de klassieke compromispolitiek naar wat hij noemt 'consensusbeheer'. Het is een merkwaardige balans tussen afhankelijke, bange politici en vrije, maar ontevreden burgers.

Niets lijkt het verlies van invloed en aanzien van de gekozenen te kunnen stoppen. Zelfs wanneer de doeltreffendheid toeneemt, gaat dat niet samen met meer politieke geloofwaardigheid. Politici zitten vast aan de tucht van partij en fractie. Ze kijken niettemin voortdurend om zich heen, ze reageren voortdurend op de buitenwereld. Ze letten op de toon van het publieke debat, de stemming onder de kiezers, de opstelling van belangenorganisaties en actievoerders, de inbreng van ambtenaren en deskundigen, de beeldvorming in de media. Van moreel leiderschap is geen sprake meer.

- Hoe zit het dan met het gezag van de alom gevierde Wim Kok?

De Beus: 'Het punt is dat het gezag van Kok beperkt is. Het grootste gezag in Nederland en toch een klein gezag. We hebben collegiaal leiderschap. Voor Nederlandse begrippen is dat leiderschap, zoals Zoetemelk voor Nederlandse begrippen een goeie wielrenner was. Maar in iets algemenere termen vind ik dat helemaal niet. Zonder twijfel is Kok verdienstelijk, misschien zelfs verdienstelijker dan Joop den Uyl. Maar Koks gezag is toch het gezag van de smalle politicus. Het gezag van de supervoorzitter, die onderhandelt, samenbundelt, van de achtergrond opkomt naar de voorgrond. Kok komt alleen naar de voorgrond als hij de zaak beklonken heeft. Kijk naar de kwestie-Maxima. Maar jij en ik verstaan onder leiderschap dat je op de voorgrond komt als daar nog niemand is. En wanneer je een impopulaire doorbraak moet forceren. Het kan zijn over de wachtlijsten, het kan zijn over de middelbare scholen, het kan zijn over het veevervoer. Als de ondernemers en De Telegraaf dan nog steeds zouden weglopen met Wim Kok, dan hebben we gezag met een grote G. In zijn soort is Kok een groot man, maar het soort zelf is klein. Gedeelde verantwoordelijkheid is goed, maar als je je eigen verantwoordelijkheid als partijleider niet meer definieert, als je als premier geen offensieven lanceert, dan ben je totaal horizontaal bezig. Je zet de stoeltjes klaar - en dat is het dan.'

- Hoe moet echte politiek er volgens u uitzien?

'Echte politiek is integrale afweging. Een politieke partij vertegenwoordigt een collectief, een deel van het volk met bepaalde overtuigingen en geeft een partijdige visie op het algemeen belang. Het moet afgelopen zijn met de zelfrelativering van die partijen.

'Ik heb vijf voorstellen. Eén: trek politiek en bestuur consequent uit elkaar. Twee: laat de politiek gemaakt worden door partijen die de fundamentele tegenstellingen in de samenleving weerspiegelen. Drie: erken de politieke rol van de rechters, de commissarissen van politie, de centrale bankiers, de toezichthouders. Maar geef ze wel de verplichting zich te verantwoorden in het parlement. Vier: erken de politieke rol van de media en de ondernemers. Maar regel een vorm publieke verantwoording, in het parlement. Vijf: trek goeie ambtenaren aan en gooi alle bestuurlijke adviseurs eruit.

- Het partijenlandschap van vandaag is volgens u bevroren. Kan herverkaveling de zaak weer levend maken?

'Partijvernieuwing moet omdat de samenwerking in Paars in hoge mate het onderscheid tussen partijen relativeert. Je weet niet meer wie bij je hoort en wie niet. De band tussen geestverwanten bestaat niet meer, en de samenhang in de volksdelen ook niet. Dan moet je - ook als het op de korte termijn nadelig kan zijn voor je electorale perspectief - toch de discussie voeren over je bestaan. Als die partijen allemaal tegen mij zeggen: het is toch wel erg dat wij zo weinig enthousiasme en betrokkenheid uitlokken. Dan moet ik dat toch ernstig nemen? Het is een van twee. Of je zegt dat de tegenstellingen verdwenen zijn en dan moet je opnieuw omschrijven wat Nederland is. Of je beweert dat er tegenstellingen bestaan, bijvoorbeeld tussen marktdenken en duurzaamheidsdenken. Dan moet je je beginselen dwingender onder woorden brengen.'

- Hoe ziet uw landschap er dan uit?

'Je komt dan toch op een individualistische partij en een meer collectief gerichte partij. Veel VVD'ers, heel D66, bijna heel GroenLinks, delen van PvdA en CDA vormen de individualisten. En de rest vormt dan het collectivistische kamp, aangevuld met SP en ChristenUnie. Het zal niet morgen gebeuren. Maar ik verlang wel consistentie. Als de PvdA en het CDA zeggen: wij zijn geen liberalen, is het te makkelijk om je te beperken tot de vraag: hoe blijven we (PvdA), of hoe komen we (CDA) in de regering? Als je het herstel van een politieke leefbaarheid in Nederland wilt, moet je meer durven.'

- Zoals?

'Zeggen, voor de verkiezingen, wat je wenst. Met wie je wilt regeren. Dat is een kwestie van politiek fatsoen. De PvdA is het aan zichzelf verplicht het regeringsbeleid te verdedigen. Je bent niet meer vrij. Je hebt acht jaar die paarse coalitie gesteund. Paars 1 is gelukt, Paars 2 heeft bakken geld voor zorg en veiligheid opgeleverd. Maar omdat de PvdA het nooit heeft verdedigd in eigen termen, namelijk als voortzetting van het gelijkheidsideaal, is het nodeloos vatbaar geworden voor de linkse kritiek. 'De beoogde lijsttrekker Melkert neemt in de Volkskrant afstand van Wim Kok. Natuurlijk kan hij dat niet volhouden. We hadden toch geleerd uit de jaren zeventig dat bestuurlijke soliditeit een linkse doelstelling was? We hebben onder paars toch gestreefd om weer evenwicht te krijgen tussen de marktsector en de publieke sector? Moeten we dat opeens ontkennen? Dat doe je hetzelfde als wat Gore deed, die ineens niets meer met Clinton te maken wilde hebben.

'Tenzij de PvdA een pijnlijke herwaardering waagt. Dan wil ik die graag vernemen. Als ze ineens zeggen: ja, toch maar niet concurreren bij het openbaar nut, dan maken ze die draai in het verkiezingsprogramma van Eberhard van der Laan. Dan gaan ze toegeven dat Paars 2 niet gelukt is, dat ze het niet goed doordacht hadden. Dat kan. Maar die plotselinge wending van Tweede- Kamerleden Jet Bussemaker en Adri Duivesteijn naar een andere coalitie begrijp ik niet.'

Op de middelbare school krijgen de leerlingen voorlichting over seks, worden ze gewaarschuwd op te passen met drugs, en voeren ze actie voor de derde wereld. Jos de Beus wil dat de kinderen door de leraren ook worden aangemoedigd lid te worden van een politieke partij. 'Hoe lullig en saai het ook overkomt, beste kinderen, het heeft met je leven te maken, met dat van je ouders, met de school, het huis waarin je woont. Bij een rijk, bloeiend bestaan hoort niet alleen de economie, de seksualiteit en het vermaak. Als je toch je grenzen gaat verkennen, ga dan ook eens kijken bij een politieke partij.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden