Reportage

De twee gezichten van de zadistes

Vrijstaat tegen aanleg vliegveld

Nabij Nantes houden actievoerders land bezet waar een vliegveld moet komen. Het getouwtrek duurt al jaren, zondag mag de streekbevolking bij een referendum een definitieve keuze maken.

Beeld Reuters

Na het dorpje La Pacquelais wordt de landelijke D281 opeens een hindernisbaan. Activisten hebben om en om een weghelft geblokkeerd met autobanden, hout, sloopauto's en uitgebrande wrakken. Automobilisten worden gedwongen tot een slalom langs lugubere obstakels die je eerder in het oosten van Oekraïne zou verwachten dan in het lieflijke landschap boven Nantes.

De D281 is een van de toegangswegen tot de ZAD - zône à défendre, 'te verdedigen zone'. Naar schatting enkele honderden activisten - zadistes genoemd - hebben zich hier gevestigd om de aanleg van het vliegveld Notre Dame des Landes te verhinderen. De prachtige bocage, een landschap van kleine percelen omgeven door heggen en bomen, mag niet worden volgestort met het beton voor de landingsbanen vinden zij. Maar de ZAD is ook een vrijstaat, een experiment met een wereld die zich onttrekt aan de wetten van de staat en de markteconomie, waar concurrentie en winst hebben plaats gemaakt voor solidariteit en delen.

Die vrijstaat wordt bedreigd. Zondag mogen de inwoners van het departement Loire-Atlantique (de regio Nantes) zich in een volksraadpleging uitspreken: moet het oude, verzadigde vliegveld bij Nantes worden vervangen door een nieuwe, grotere luchthaven bij Notre Dame des Landes? Volgens een peiling in maart was 51 procent voor en 39 procent tegen. De voorstanders hanteerden economische argumenten, de tegenstanders zien het vliegveld als een megalomaan project, schadelijk voor de natuur.

De eerste plannen voor een vliegveld van Notre Dame des Landes dateren al uit de jaren zestig, maar in 2000 besloot de socialistische regering-Jospin tot de aanleg. In 2009 nodigden lokale boeren activisten uit zich in het gebied te vestigen. Onteigende boerderijen stonden leeg, de grond werd niet meer bewerkt. Ideaal voor een samenlevingsexperiment.

De ZAD, een gebied van tien bij twee kilometer, groeide uit tot een gemeenschap met een eigen radiostation en krant, een eigen regering, de algemene vergadering waar besluiten worden genomen op basis van consensus.

Een eigen economie ook. 'Ik houd hier varkens, kippen en eenden. Die ruil ik weer tegen brood en andere dingen die ik nodig heb. Zo streven we hier naar autonomie,' zegt Claude Herbain (56), die in een boerderijtje aan de rand van de ZAD woont. 'Je kunt hier van veel minder geld leven dan in de stad', zegt een 38-jarige man die zich Camille noemt, net als de meeste zadistes. 'Hier werk je niet voor een baas, om maar zo veel mogelijk geld te verdienen. Je werkt omdat je gemotiveerd bent, bijvoorbeeld omdat je het boerenvak wilt leren kennen. We willen hier laten zien dat een andere levensstijl mogelijk is: minder individualistisch, minder op consumptie gericht.'

Een 31-jarige Vlaming die zich ook Camille noemt werkte als ingenieur in de Derde Wereld. 'Ik ben terug gekomen omdat ik merkte dat de problemen hier, in het Westen, worden veroorzaakt. Er is een andere manier van leven mogelijk, maar de meeste mensen kunnen zich dat niet voorstellen. Net zoals de mensen in de Middeleeuwen ook niet geloofden dat er een ander leven mogelijk was.'

De ZAD heeft iets idyllisch. Boerenland waar de activisten zich gevestigd hebben in lege boerderijen, tentjes, caravans, hutjes en houten bouwwerken die in de loop der jaren steeds mooier zijn geworden. Een wereld zonder mode en design, een Spartaans antwoord op de ballast van de consumptiemaatschappij. Vriendelijke mensen met idealen over eerlijk delen.

Maar de ZAD heeft ook een ander gezicht. In 2012 probeerden 1200 politiemensen de vrijstaat te ontruimen. De operatie moest gestaakt worden wegens het gewelddadige verzet van de zadistes. In het centrum van Nantes zijn alle ruiten van de banken kapot geslagen. Overal zie je lelijke houten schotten. De vernielingen werden aangericht tijdens de recente demonstraties tegen de arbeidswet, waarbij de zadistes voorop liepen. Als tegenactie heeft een kunstcollectief overal rode hartjes aangeplakt.

Na het dorpje La Pacquelais wordt de landelijke D281 opeens een hindernisbaan. Activisten hebben om en om een weghelft geblokkeerd met autobanden, hout, sloopauto's en uitgebrande wrakken. Beeld Reuters

'Het ingooien van een ruit vind ik geen geweld', zegt een jongen die zich ook al Camille noemt. 'Wat is de ruit van een bank? Niet meer dan een symbool. Bovendien komt het geweld niet alleen van de zadistes. Heel veel mensen zijn boos. En wat pas echt geweld is: de arbeidswet waardoor mensen gemakkelijker kunnen worden ontslagen. Het kapitalisme dat werknemers van hun rechten berooft.'

Het geweld is voor veel mensen een reden om vóór het vliegveld te stemmen, denkt socialiste Delphine Rabu, die op de markt van Nantes voor het 'ja'-kamp staat te flyeren. Notre Dame des Landes wordt door alle grote politieke partijen gesteund. Tegenstanders verloren alle rechtszaken. Na 16 jaar touwtrekken konden de bulldozers aan het werk, toen president Hollande in februari opeens een referendum uit zijn hoge hoed toverde, bij wijze van concessie aan de groene politici die hij in de regering wilde opnemen.

Wat de uitslag ook zal zijn, de zadistes erkennen hem niet. 'De volksraadpleging is een manipulatie', zegt de 38-jarige Camille. 'De staat is zowel partij als scheidsrechter die de regels vast stelt.' Het nieuwe vliegveld is bedoeld voor een groot deel van West-Frankrijk. Toch mag alleen Loire-Atlantique stemmen. Omdat daar het aantal voorstanders veel groter is dan bijvoorbeeld in het nabijgelegen Bretagne, zeggen de zadistes.

In de vrijstaat is het vertrouwen in de democratie opgezegd. De Franse democratie is een samenspanning van politieke partijen en grote bedrijven, vinden de Camilles, gesteund door de media die ook al aan de leiband van het kapitaal lopen. Kijk naar de arbeidswet: de meeste Fransen zijn tegen, maar premier Valls zet het parlement buitenspel om haar door te drukken.

De zadistes hebben zich los gemaakt van de staat en de verderfelijke markteconomie. Ze hebben hun eigen samenleving gebouwd, als kiem van een betere wereld. Die zullen ze met hand en tand verdedigen, zoals een Camille zegt. 'Of het nu ja of nee wordt, wij blijven gewoon.'

Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.