De tv en radio als eeuwige 'comeback kids'; ze verander(d)en ons leven

Wie zijn wij, op dit moment, in onze cultuur? De 'oude' media televisie en radio spelen daarin een veel grotere rol dan je wellicht zou denken, in deze tijden van soms niet meer bij te houden digitale omwentelingen. Niet Facebook, niet Youtube, nee; de Geloof, Hoop en Liefde Show uit 1978. En de Schreeuw van de Leeuw uit 1992. En De Avondspits op de radio. Hoe gek het ook klinkt, deze golden oldies waren kantelpunten voor Nederlandse media en leidden indirect tot de open samenleving die we nu vormen. De impact van radio en tv op onze maatschappij, daarover gaat het kloeke standaardwerk Een Eeuw van Beeld en Geluid, dat deze week verschijnt.

Frits Spits in de Avondspits Foto Jingleweb

Voor het boek kregen zeven mediahistorici en hoogleraren de opdracht van het Instituut Beeld en Geluid (de hoeder van de Nederlandse audiovisuele geschiedenis) om tv en radio eens te onderzoeken in een context van maatschappelijke, politieke, technologische, industriële en culturele ontwikkelingen. Het gevolg is een uiterst nauwkeurige en boeiende geschiedschrijving: ruim 350 pagina's waarin onomwonden wordt gesteld dat tv en radio als massamedia de blik van een heel volk hebben verruimd. Met ogenschijnlijk willekeurige voorbeelden van invloedrijke programma's, maar na lezing blijkt dat allerminst.

Vroeger alles beter?
Zo'n dik boek vol historische feiten, verhalen en hun impact kan al gauw worden opgevat als een poging van oude vroeger-was-alles-beter-romantici om de huidige internethausse te willen bagatelliseren door vooral te wijzen op de grootse mediasuccessen van weleer. Maar wie het boek leest, kan niet anders dan erkennen dat tv en radio inderdaad aan de basis stonden van fundamentele aanpassingen in gedrag, sociale relaties, politiek en identiteitsbeleving, een rol die een medium als internet nu ook steeds vaker vervuld.

Televisie, net als radio al talloze malen voor dood verklaard, blijft daarin leidend, schrijft mediaprofessor Sonja de Leeuw in haar bijdrage aan het boek. 'Dankzij tv leerden Nederlanders met elkaar praten', zegt ze in een toelichting tijdens de presentatie van het boek, begin deze week. Ze noemt de Geloof, Hoop & Liefde Show als belangrijkste voorbeeld. Een talkshow van de IKON uit 1978 waarin voor het eerst openhartig werd gesproken over relaties en seks.

'Seks nog het minste probleem'
'Mensen waren bereid om hun problemen met de kijkers te delen, zonder wollig taalgebruik. Twee miljoen kijkers zaten voor de buis, 's avonds om 23:00 uur, een unicum'. Nog altijd opzienbarend is het fragment met de man en zijn twee vrouwen. Man: 'Ik zit dus in de situatie dat ik 20 jaar getrouwd ben en dat ik er een vrouw naast heb'. Vrouw 1: 'Dat ben ik dus.' Vrouw 2, aan de andere kant van de man: 'Of ik jaloers ben? Nee, zij was juist vaker jaloers.' Vrouw 1: 'Er zat iets scheef. Ik ben niet op huwelijksreis geweest, ik slaap alleen. De seks delen, dat was nog het minste probleem. Seks heb je niet 24 uur per dag.'.

De IKON kreeg veel kritiek te verduren, maar zag het als het bieden van 'troost', want de problemen zijn toch herkenbaar voor iedereen? Uit onderzoek bleek destijds dat de omroep het juist zag. 44 procent van de kijkers bleef na het programma in eigen kring doorpraten over de besproken problemen. 'Een hoogtepunt in de chronologie van hoe mensen hun emotionele hoogtepunten bespreken', stelt De Leeuw. 'En de doorbraak van emo-tv'. Het was de voorloper van openhartige shows als Lief & Leed, Catherine en Sex met Angela.

Schreeuw van de Leeuw
Waar De Geloof, Hoop en Liefde Show 'een nieuw script schreef' voor de emotionele beleving van de relatie Nederlanders, deed Paul de Leeuw dat 14 jaar later op een ander vlak met zijn Schreeuw van de Leeuw. Het VARA-programma uit de jaren 90 blijkt met terugwerkende kracht 'de basis voor het bespreekbaar maken van indringende levenservaringen', betoogt Sonja de Leeuw. 'Neem de uitzending rond René Klijn, de aidspatiënt. Er wordt openhartig gesproken over de naderende dood, er worden afscheidsliedjes gezonden, het is eigenlijk een publieke begrafenis met de hoofdpersoon nog in leven.' De Leeuw stelt zich als presentator ook openhartig op door veelvuldig zijn eigen ervaringen met zijn publiek te delen, dat was tot die tijd nog heel ongewoon. Zijn humor werd ingezet als emotioneel breekijzer, zoals ook gebeurde in latere uitzendingen met gehandicapten en demente bejaarden. De tv-shows openden de blik en en dwongen Nederlanders met elkaar te praten over minderheidsgroepen. De mediaprofessor: 'Het is een prachtig voorbeeld van hoe televisie haar culturele rol vervult door aan gemeenschappelijke ervaringen te appelleren. Het draagt bij aan het beeld over wie wij zijn, op dit moment en onze cultuur.'

De Geloof Hoop & Liefde Show-presentator Wim Neijman Foto ANP
Paul de Leeuw en René Klijn in de Schreeuw van de Leeuw Foto VARA

Avondspits
Dat ook de radio een bijzondere rol speelde in de maatschappelijke rol van massamedia, weet mediahistoricus Huub Wijfjes. Hij schreef diverse hoofdstukken in het boek, maar focust in één ervan op radio. Vooral het Radio 3-programma De Avondspits (1978-1995) - één van het succesvolste allertijden - droeg bij aan veel veranderingen in medialand. Een vaste vorm, creatieve elementen als de poplimerick en een grote rol voor luisteraars, de show van Frits Spits klinkt ook bij terugluisteren nog fris. Maar bovenal was het het eerste horizontaal geprogrammeerde programma en de strijd die daarmee gepaard ging, symboliseert de hele omroepgeschiedenis, tot op de dag van vandaag, stelt Wijfjes. 'Tot die tijd had iedere omroep zijn eigen uitzenddag (zowel op de radio, als op de tv, red). Horizontale programmering botste met de identiteitsgebonden belangen. Het proces van omvorming van 'zuilen-gestuurd' tot een 'publiek-gestuurd' model is één van de meest fascinerende processen in de geschiedenis.' En het is nog steeds een gevecht, zoals bij groot nieuws. Breken we in of niet? En de Radio 1 Sportzomer; is er nog iets anders dan sport?, klinkt nu de kritiek.

Radio is alive and kicking, ondanks haar 92-jarige leeftijd. Wijfjes: 'Het is sociaal, interactief en heeft iets vertrouwds. Het alledaagse is juist het bijzondere, het succes van het medium is de gemeenschappelijke ervaring, het collectieve gevoel.' De mediaprofessor noemt radio de 'comeback kid' van onze tijd. Nog altijd wordt van de 7 uur die we dagelijks besteden aan media, 1,5 uur besteedt aan de radio. 'Opmerkelijk, maar niet verbazingwekkend.' Vooral internetgelovigen en techneuten zien het wel met verbazing aan. 'Zonder de botsingen uit het verleden, was het medium lang niet zo vitaal als het nu is', besluit Wijfjes.

Erkenning
De twintigste eeuw was een eeuw van beeld en geluid, krachtig samengevat in het standaardwerk met dezelfde titel. Het boek kan gezien worden als een erkenning door het professionele veld - hoogleraren, historici - maar dient vooral als naslagwerk voor een nieuwe generatie studenten, wetenschappers, journalisten, en een ieder die is geïnteresseerd in de geschiedenis van de media in Nederland, tot nu toe. Want met de huidige overrompelende ontwikkelingen, laat een update zeker geen eeuw meer op zich wachten.

Bekijk een reportage over het einde van de Avondspits in 1995:

Frits Spits in de Avondspits Foto ANP
Meer over