Reportage

'De Turkse verdeeldheid is groter dan ooit'

De verijdelde staatsgreep van juli is voor Turkije 'een donkere nacht' en geldt tegelijk als het begin van een nieuwe nationale eenheid. Maar hoe sterk is die? De scheuren zijn onmiskenbaar.

'Handen af van de Turkse democratie' met een verwijzing naar Fetullah Gülen, bij een pro-Erdogan-demonstratie in Istanbul, 20 juliBeeld getty

Meneer Nevzat is gepensioneerd glasblazer. Een kalme, gedistingeerd ogende man van 70 met een getrimde grijze baard. Elke dag zit hij op het terras van koffiehuis Sahil (Waterkant), dat ondanks zijn naam geen uitzicht biedt op de nabij gelegen Bosporus, maar op een pretpark. Hij heeft tijd genoeg om goed over de dingen na te denken en dus zegt hij: 'Ze moeten allemaal worden opgehangen.'

Ze, dat zijn degenen die op 15 juli hebben geprobeerd de regering van Turkije omver te werpen. De generaals die tijdens die vrijdagnacht hun ware, landverraderlijke aard toonden: opknopen. 'En alle 100 duizend ontslagen ambtenaren óók, als ze inderdaad betrokken waren bij de staatsgreep. De staat moet worden gezuiverd van het gif.'

Nee, dit is geen oprisping van extremisme. Zoals de meeste mensen hier in Halicioglu, een volkswijk in het Europese deel van Istanbul, is Nevzat dol op president Recep Tayyip Erdogan, maar de afkeer van de putschisten bleef niet beperkt tot de aanhang van diens AK-partij. De bedachtzame meneer Nevzat vertolkt de gevoelens van het volk, daarover kan geen twijfel bestaan. De opstandige militairen kregen geen enkele steun - niet in de rest van het leger, niet in de politiek, niet onder de Turkse bevolking. Het verhaal van de staatsgreep werd al snel het verhaal van nationale eenheid ter bescherming van de democratie. Het verhaal van de staatsgreep werd al snel het verhaal van nationale eenheid ter bescherming van de democratie.

Bijna drie maanden later kan worden vastgesteld dat die eensgezindheid flinke barsten vertoont.

De Koerdisch gezinde partij HDP viel meteen al uit de boot. De regering greep haar kans om de beweging van prediker Fetullah Gülen, het vermeende brein achter de staatsgreep, samen met Islamitische Staat en de Koerdische PKK in één terroristische mand te gooien. De democratische adhesiebetuigingen van de HDP werden daarom door de AKP niet op prijs gesteld.

Vervolgens vervreemdde de regering oppositiepartij CHP van zich. Aanvankelijk prezen de kemalisten het 'klimaat van dialoog' dat na de coup was ontstaan. Het zou kunnen leiden tot een 'gezonde democratie', weg van de polarisatie. Die houding veranderde door de buitensporige arrestatiegolf. De vervolging van coupplegers heeft zich uitgebreid tot ver buiten Gülen-kring. Ook linkse en Koerdische activisten, kemalisten en journalisten zijn de sigaar.

Noodtoestand verlengd

De Turkse regering heeft de noodtoestand, die werd afgekondigd na de couppoging van 15 juli en 19 oktober zou aflopen, met drie maanden verlengd. De campagne tegen vermeende aanhangers van prediker Fethullah Gülen wordt onverkort voortgezet. Dinsdag werden bijna 13 duizend politieagenten geschorst omdat ze banden zouden hebben met het Gülen-netwerk. Zo'n 5 procent van de politiemacht is nu geschorst. Ook de media blijven doelwit. Afgelopen week werden twintig Koerdische en alevitische zenders uit de lucht gehaald. Dinsdag was er een inval bij de tv-zender IMC.

'We liggen op een gevaarlijke koers', zei CHP-vicevoorzitter Bülent Teczant begin september in een interview. Een week later later had de partij haar toon aangescherpt. In een kritisch rapport werd nu zonder voorbehoud van een 'heksenjacht' gesproken.

'De eenheid valt uiteen', zegt Emma Sinclair-Webb, onderzoeker in Turkije van Human Rights Watch. 'Erdogan is niet geïnteresseerd in een verenigd front, hij is er - zoals altijd - op uit verdeeldheid te zaaien.'

Mythe

'De mythe van de verenigde natie: bullshit', zegt auteur Gareth Jenkins, een Turkije-kenner die sinds 1989 in het land woont. 'De verdeeldheid is groter dan ooit. Op het oog is er weinig aan de hand, maar onder de oppervlakte heerst een alomvattend gevoel van angst.'

In zekere zin hadden de Turken geen andere keus dan nationale eenheid. Al ogenblikkelijk na de staatsgreep werd van hogerhand vastgesteld dat het ging om een sinister complot van een organisatie die het overheidsapparaat had geïnfiltreerd. Met andere woorden: de vijand kan overal zijn. In zo'n overspannen sfeer is het moeilijk kanttekeningen te zetten bij de officiële waarheid. Wie het gevaar relativeert, is al snel zelf verdacht.

Was de staatsgreep inderdaad het werk van Gülen en zijn schimmige beweging? Harde bewijzen zijn niet gepresenteerd, behalve de verklaring van een officier die er na zijn verhoor behoorlijk beurs uitzag. De meeste Turkijekenners gaan ervan uit dat gülenisten een rol speelden in de - verbazingwekkend amateuristische - couppoging, maar niet als enigen. Naar de betrokkenheid van Gülen zelf en diens mogelijke beweegredenen blijft het gissen.

'Binnen een paar uur', zegt Turkijekenner en oud-europarlementariër Joost Lagendijk, 'had Erdogan de knoop doorgehakt: we gaan dit in de schoenen schuiven van de Gülenbeweging. Heel kien gespeeld. Alle ballen op Gülen. Maar hoe kon hij dat zo snel weten, zonder rapportage van de inlichtingendiensten?' Dat ook doorgaans kritische intellectuelen meegingen in het Gülen-verhaal, noemt Lagendijk 'werkelijk verbazend'.

Doordat de campagne tegen de aanhangers van Gülen - een vroegere bondgenoot van Erdogan - al tweeënhalf jaar gaande was, konden de zwarte lijsten met namen na 15 juli meteen tevoorschijn worden gehaald.

Massahysterie heeft Turkije sindsdien in zijn greep. Eigenaars van auto's met 'FG' in het kenteken (de initialen van Fethullah Gülen) werden door de politie opgepakt. De eigenaar van het bouwbedrijf Parallel (de term waarmee de autoriteiten de Gülenbeweging aanduiden) werd gearresteerd. De eigenaar van een reclamebureau werd aangeklaagd vanwege een commercial voor de Gülengezinde krant Zaman Today waarin een pasgeboren baby was te zien. De man moest hebben geweten van de coupplannen, want het filmpje was in oktober vorig jaar uitgezonden. Precies negen maanden voor de staatsgreep!

'Onder de oppervlakte heerst een alomvattend gevoel van angst'Beeld getty

Turkije zwelgt in een merkwaardige mix van patriottische trots en slachtofferschap. Het land heeft op 15 juli iets heel ergs beleefd, dat moet duidelijk zijn. Overal op pleinen, viaducten en billboards in de Turkse steden is de nationale leus tegen terrorisme aangebracht, in enorme kapitalen, zwart en rood: Biz milletiz Türkiye'yi darbeye teröre yedirmeyiz. 'Wij zijn het volk, we zullen niet buigen voor staatsgrepen of terreur.' De Turkse vlag, die in de tekst is verwerkt, doet door de uitsnede denken aan de tomaat van de SP, met sterretje en al.

'Een aardbeving tegen de democratische volkswil', noemt Mehmet Çelik, politiek verslaggever van de AKP-gezinde krant Daily Sabah, de staatsgreep. 'Een samenzwering tegen degenen die de bevolking als haar vertegenwoordigers heeft gekozen. Het parlement is gebombardeerd. Het was een donkere nacht voor Turkije.'

Çeliks gezwollen retoriek tekent de sfeer in Turkije. Nog steeds heeft iedereen in Istanbul het over de jachtvliegtuigen waarmee de putschisten die vrijdagnacht laag over de stad vlogen, urenlang. Het angstaanjagende gegrom en geknal van de F-16's, alsof het hier Syrië was, en oorlog. Een waar trauma.

Het slachtofferschap wordt gevoed door de veronderstelde rol in de staatsgreep van buitenlandse krachten. Lees: de CIA. Niet alleen weet heel Turkije zeker dat Fethullah Gülen achter de coup zat, de meeste Turken zijn er ook van overtuigd dat de Verenigde Staten er iets mee te maken hadden. Een golf van anti-Amerikanisme heeft het land overspoeld.

Begrijpelijk, volgens verslaggever Çelik. 'Gülen zit in de VS. Stel je voor dat de leider van Islamitische Staat veilig en wel in Turkije zat. Zouden de Amerikanen dat accepteren? Natuurlijk niet.'

Economie

Dus zo staat het land er voor, bijna drie maanden na de staatsgreep. Een getroebleerde verhouding met het Westen. Noodtoestand verlengd. Heksenjacht op gülenisten en andere opponenten. Militaire bemoeienis met de oorlog in buurland Syrië. Een staat van bijna-burgeroorlog in het Koerdische zuidoosten.

Voor de economie pakt de crisis ongetwijfeld slecht uit. Buitenlandse investeerders kijken de kat uit de boom, zeker nu twee van de drie grote kredietbeoordelaars, Moody's en Standard en Poor's, Turkije hebben afgewaardeerd naar de junkstatus. Vijfhonderd ondernemingen van vermeende gülenisten zijn door de regering geconfisqueerd; die zullen ongetwijfeld aan vriendjes van de AKP worden toebedeeld. Het toerisme beleefde de slechtste zomer in 25 jaar. Het massale ontslag van leraren, politiemensen, rechters, militairen en andere ambtenaren heeft gaten geslagen in het staatsapparaat.

De kwaliteit van het onderwijs en de overheidsdiensten krijgt te lijden onder de ontslaggolf - dat is wel het minste wat je ervan kunt zeggen. Gepensioneerde rechters en aanklagers worden teruggeroepen om ontslagen collega's te vervangen, vers afgestudeerden worden van de rechtenfaculteit geplukt.

'Kom niet aan mijn docent!' op het T-shirt van een zojuist gearresteerde studente in Diyarbakir, Oost-Turkije, vorige maan.Beeld afp

Waardering

Eén persoon komt vooralsnog sterker uit de kruitdampen tevoorschijn: Recep Tayyip Erdogan. De democratisch gekozen president verpersoonlijkt de door de putschisten bedreigde staat en het is in zekere zin logisch dat iedereen, tot de oppositie toe, in een kordon om hem heen ging staan. Zijn waarderingsscore is omhoog geschoten van 50 tot bijna 80 procent. Erdogan heeft gewonnen aan macht, aan statuur, aan legitimiteit.

Zijn gedroomde presidentieel systeem is de facto al werkelijkheid geworden, ook zonder grondwetswijziging. Onder de noodtoestand regeert hij per decreet. Hoe lang wil hij dat volhouden? Maandag werd meegedeeld dat de noodtoestand, die 19 oktober afloopt, met drie maanden wordt verlengd.

Glijdt Turkije af naar een dictatuur? Nee. Nog niet. Het moment om vast te stellen waar het met het land heen gaat, is aan het eind van die drie maanden, zegt Soli Özel, hoogleraar politicologie aan de Kadir Has-universiteit in Istanbul. 'Wordt de noodtoestand straks opnieuw verlengd, dan moeten we ons echt zorgen gaan maken over Turkije.'

Europa, de grote teleurstelling

Veel meer nog dan de Amerikanen zijn het de Europeanen door wie de Turken zich bevestigd zien in hun slachtofferschap. De klacht: Europa was te laat en te lauw met het afkeuren van de staatsgreep. Het toonde zich nauwelijks geschokt over de 246 doden en de bommen op het parlement, maar was er als de kippen bij om met veel misbaar te klagen over het oppakken van gülenisten.

'De Europeanen hebben gefaald', zegt Fatih Tuna, woordvoerder van de regerende AK-partij. 'Ze lezen ons altijd de les over democratie en mensenrechten, maar nu hebben ze hun eigen waarden ondermijnd. Ze maken zich alleen zorgen om de daders, niet om de slachtoffers. Zijn we teleurgesteld? Ja, natuurlijk. Eén keer in de zestig jaar hebben we onze Europese bondgenoten echt nodig en dan laten ze ons vallen. Omdat zij niet van Erdogan houden, wordt heel Turkije gestraft.'

Tuna's verwijt wordt in Turkije breed gedeeld. Ook liberalen menen dat Europa de plank heeft misgeslagen. 'De reactie van Europa was onzinnig', zegt redactrice Cansu Çamlibel van de seculiere krant Hürriyet. 'We werden behandeld als het zoveelste Midden-Oostenland, niet als kandidaat-lid van de EU. De Europeanen zijn geobsedeerd door Erdogan, ze haten hem. Onze democratie kan daaraan kennelijk worden opgeofferd.'

Inmiddels, zegt ze, heeft Erdogan de geloofwaardigheid van Turkije ondergraven door links en rechts tegenstanders op te pakken. 'Nu heeft Europa wél een punt. Er is verschil tussen 15 juli en nu.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden