De tsaar van het Museumplein

De verbazing was in 2008 groot toen de naam van de nieuwe directeur van het Rijksmuseum bekend werd. Wim Pijbes? Dat was toch die populist uit de Kunsthal? De directeur die in zijn Rotterdamse feesttent bekendheid kreeg met een expositiemelange van schilderijen en beelden, afgewisseld met lingerie en honderd jaar korfbal? Zou deze Pijbes de verfijnde kunstkenner en operaliefhebber Ronald de Leeuw als directeur van het Rijksmuseum kunnen opvolgen?

Wim Pijbes staat na de heropening van het museum de pers te woord, in 2013.Beeld Ton Koene

Onmogelijk, was veelal het antwoord. Pijbes zou van het Rijks een 'artistieke kermisattractie maken', vreesde Rudi Fuchs, oud-directeur van het Stedelijk Museum in Amsterdam. Hij vertolkte de communis opinio: Pijbes, een Groninger van geboorte, zou niet met de eerbiedwaardige collectie en het fijnbesnaarde personeel kunnen omgaan.

Ook in het museum zelf moet men hebben gedacht: hij? Hoofdconservator Taco Dibbits, de gedoodverfde kandidaat en 'jeune promis', werd gepasseerd. De komst van Pijbes was een breuk met het verleden.

Velen hadden het bij het verkeerde eind. Al snel groeide het Rijks onder hem uit tot het instituut dat nationale 'trots' en 'elan' uitstraalde, zoals Pijbes ook al kort na zijn aanstelling publiekelijk had voorspeld. Met Late Rembrandt, een publiekstrekker van jewelste mede dankzij een uitgekiende reclamecampagne, deed het Rijksmuseum de serieuze kunstkenner plezier. Met de door Erwin Olaf gestylde modecollectie wist hij een heel ander publiek aan te spreken, tot aan hooggehakte travestieten aan toe, zo was bij de opening in februari te zien.

Wat laat Pijbes achter?

In ieder geval deze schatkamer van het Rijksmuseum. Een depot zo groot als een voetbalveld, met kunst die de bezoeker vermoedelijk nooit te zien zal krijgen. Wim Hoeben, hoofd beheer en behoud, leidt ons in deze Volkskrantspecial rond door de opslag van het Rijks.

Daadkracht

De daadkracht waarmee Pijbes het wat in zichzelf gekeerde museum heeft vlotgetrokken verbaast tegenwoordig niemand.

Het Rijksmuseum was in 2003 gesloten voor een broodnodige renovatie, herinrichting van de zalen en een herijking van de collectie. Een ambitieus plan dat evenwel stagneerde in bouwkundige en financiële tegenvallers. Ronald de Leeuw zag er geen heil meer in. Hij vertrok in 2007 op het moment dat het gebouw nog lang niet uit de steigers was, de inrichting onzeker en het imago van het museum nog alle kanten op kon.

Het contrast met zijn opvolger kon eenvoudig niet groter zijn. De oud-Kunsthal-directeur ging met zijn handen-uit-de-mouwen-en-grote-stappen-snel-thuis-instelling aan het werk. Schitterend beeldmateriaal van zijn slagvaardigheid bood de documentaire die Oeke Hoogendijk van deze bouwperiode maakte: Het Nieuwe Rijksmuseum. Met de kersverse directeur die met laarzen, fluoricerende jas en witte veiligheidshelm door de plassen stapte waar later de Rembrandts aan de muur zouden hangen.

Sander van der Laan (links), AH-directeur, en Pijbes presenteren in 2014 de speculaaspop uit het Sinterklaas-assortiment van het Rijks.Beeld ANP

Jet Bussemaker minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

'Pijbes is van grote betekenis geweest voor het Nederlandse museumlandschap. Ik ben dus blij dat hij hier blijft en niet vertrekt naar een gevestigd museum in het buitenland. Dat is ook typisch Pijbes: hij verlaat het gebaande pad en gaat bij een nieuw museum werken. We kunnen ook de komende jaren nog genieten van de energie en creativiteit die hij in zijn werk legt.'

Fietsertunnel

De film riep het beeld op van Pijbes als een Macher, de man die knopen moest doorhakken. Die, tegen het dwingende advies van de Franse topontwerper Jean-Michel Wilmotte in, niet alle museummuren zwart liet schilderen. Die tegen de toenmalige Rijksbouwmeester Liesbeth van der Pol zei dat hij een ander ophangsysteem voor zijn schilderijen wilde. En die maar niet kon begrijpen dat de onderdoorgang van het museumgebouw toch een fietsertunnel zou blijven.

Zijn argumenten voor een grote ingang in het midden van de onderdoorgang waren niet onzinnig. De draaideuren die nu toegang tot het Rijkmuseum bieden, passen niet bij de grandeur van het fantastisch gerestaureerde gebouw van Cuypers. Maar Pijbes legde het af tegen een woordvoerster van de Fietsersbond - hij onderschatte haar vechtmentaliteit.

Die deconfiture zegt iets over zijn Groningse nuchterheid en vasthoudendheid om grote doelen tot voltooiing te willen brengen - koste wat het kost.

Pijbes in 2016 naast de cultuurministers Fleur Pellerin en Jet Bussemaker en Louvredirecteur Jean-Luc Martinez, bij het maken van afspraken over twee Rembrandt-portretten die Frankrijk en Nederland samen hebben gekocht.Beeld ANP

Marjolein de Lange die namens de Fietsersbond strijd voerde voor handhaving van de fietstunnel onder het museum. Pijbes was daartegen.

'Er is destijds een heel mooie oplossing gekomen voor de fietstunnel, en ik heb begrepen dat Pijbes heeft gezegd dat hij dat nu ook vindt. Ik denk dat hij beseft dat de fietspassage een bijzonder onderdeel vormt van het museum. Volgens mij beschouwt hij de fietscultuur nu als verlengde van de Nederlandse cultuur in het Rijksmuseum. Dat is fijn om te zien.'

Koningin Beatrix en directeur Pijbes aanschouwen het vuurwerk bij de opening van het verbouwde Rijksmuseum in 2013.Beeld REUTERS

Wel gewonnen: de slag om het Nationaal Historisch Museum. Politieke onwil en organisatorische chaos speelden hem in de kaart: in 2011 werd de stekker uit dit Arnhemse project getrokken, en kreeg Pijbes het alleenrecht op de nationale kunstschatten.

Twee jaar later maakte hij van de heropening van het Rijks een spektakel dat nog steeds op het netvlies staat: hoe hij Beatrix de museumsleutel overhandigt en daarna het dak eraf wordt geknald met oranje vuurwerk.

Siebe Weide directeur van de Museumvereniging

'Het is nog te vroeg om te speculeren over de reden van zijn overstap, maar hoe dan ook heeft hij het met zijn team verdomd goed gedaan. Het enthousiasme bij de heropening overtrof de toch al hoge verwachtingen. Er is onder de bevolking een grote behoefte aan musea, en daarin heeft Pijbes uitstekend voorzien. En met blijvend succes: na de opening zakte het niet weg.'

Nieuwe wegen

Pijbes bewandelt nieuwe wegen. Hij heeft geen last van de conventies in een kunstwereld die doorgaans van omzichtigheid aan elkaar hangt. Hij leidt het aloude, prestigieuze museum, dat in 1885 zijn huidige onderkomen kreeg, even gewaagd en onconventioneel als de Rotterdamse Kunsthal destijds.

Zijn tactiek: reuring maken, op de trom slaan, publiciteit generen, de pers gebruiken. Denk aan het Tata Schaaktoernooi dat te midden van de oude meesters werd gehouden; aan de vreemd gecaste expositie van Nijntje-tekeningen; aan de aankoop van het wapen waarmee Volkert van der G. in 2002 politicus Pim Fortuyn doodschoot. Zijn eerste verwerving voor het Rijkmuseum sprak boekdelen: hij accepteerde de schenking van de 'blotebillenjurk' van Marlies Dekkers.

Wim Pijbes ziet in 2012 met toen nog Prins Willem-Alexander en vice-admiraal Matthieu Borsboom hoe een 17de-eeuwse spiegelversiering op transport gaat naar Greenwich voor een tentoonstelling aldaar.Beeld ANP

Oeke Hoogendijk die voor de documentaire Het Nieuwe Rijksmuseum lange tijd meeliep met Pijbes.

'Zijn vertrek is een groot verlies voor het Rijks. Wim is een vechter, hij wil door muren heen en heeft bewezen dat hij dat kan. Ik begrijp hem wel. Toen ik met hem samenwerkte, zag ik hem vaak oplopen tegen de logheid van zo'n groot museum. In een privaat museum heb je korte lijntjes en grote vrijheid. Dat moet heerlijk zijn voor hem: geen ministeries, geen beleidsnota's.'

Zijn huzarenstuk was zonder meer het bezoek van de Amerikaanse president Obama in 2014. Wat begon met een spectaculaire landing van een batterij regeringshelicopters op het Museumplein eindigde in een tête à tête voor de Nachtwacht. De foto van Obama in een vergelijkbare pose als kapitein Frans Banning Cocq haalde de voorpagina van The New York Times en veroorzaakte een aanwas aan Amerikaanse toeristen.

Sinds de heropening in 2013 hebben meer dan zeven miljoen bezoekers door de Eregalerij geschuifeld. Het Rijks is aantrekkelijk, mede dankzij de vernieuwingen in het museum: uitgebreide multimediale informatie over de collectie, moderne beeldhouwkunst in de tuin (Henry Moore en Joan Miró) en een sjiek restaurant met een verrassende wijnkaart. Verrassend was ook de presentatie van alle ontwerpen voor het staatsieportret van koning Willem-Alexander en de eigentijdse schilderkunst die wedijverde met de meesters uit de Gouden Eeuw.

Pijbes' kracht was soms ook zijn zwakte. Een te hoog ingezette verwachting kon zich tegen hem keren. Zoals bij de te vroeg gepiekte publiciteit rond de voorgenomen aankoop van 'het broertje en zusje van de Nachtwacht': Rembrandts dubbelportret van Maerten Soolmans en Oopjen Coppit. Het geschilderde verlovingspaar werd vorig jaar voor 160 miljoen euro aangeboden door de Franse bankierfamilie. Pijbes begeerde beide manshoge doeken, maar moest met lede ogen aanzien dat ze uiteindelijk gescheiden werden aangekocht door Frankrijk en Nederland.

Wim Pijbes geeft Barack Obama (L) en Mark Rutte (R) aanwijzingen terwijl ze zich voorbereiden om te poseren voor de Nachtwacht, in maart 2014.Beeld EPA

Axel Rüger directeur van het Van Gogh Museum, net als het Rijksmuseum gelegen aan het Amsterdamse Museumplein.

'Het is onverwacht nieuws. Alleen Wim weet waarom hij de overstap maakt, maar vroeg of laat komt iedereen op het punt dat een nieuwe uitdaging zoekt. Wim heeft het Rijks echt terug op de kaart gezet. Hij rondde de verbouwing af en heeft het museum in allerlei opzichten verder opengesteld voor het publiek. Het Rijks zit weer in het hart van de Nederlanders.'

Verbaasd

Pijbes heeft iedereen constant verbaasd - en nu weer, acht jaar na zijn benoeming in het Rijks. De tsaar van het Museumplein, de man van de grote getallen die als geen ander commotie wist te veroorzaken, gaat niet naar het Metropolitan Museum in New York of het British Museum in Londen, en wordt ook geen directeur van Schiphol, maar vertrekt deze zomer naar een privémuseum op een landgoed in Wassenaar.

Waarom?

Is het ambitie om het nieuwe kunstproject van verzamelaar Joop van Caldenborgh in de vaart der volkeren op te stoten? Wil hij het Stedelijk Museum in Amsterdam en het Kröller-Müller Museum links en rechts passeren? Gaat hij gewoon meer verdienen dan bij het Rijksmuseum? Of heeft Wim Pijbes zich bevrijd van politieke bedilzucht en ambtelijke stroperigheid?

Jan Hoekema D66-burgemeester van Wassenaar, de stad die onderdak biedt aan het nieuwe particuliere museum Voorlinden.

'Ik heb in een vorige functie Wim Pijbes eerder leren kennen als een toegewijde museumdirecteur. Ik ben dus heel blij, dit is een geweldige boost voor de gemeente Wassenaar. De benoeming komt als een verrassing, maar ik ging er wel van uit dat Joop van Caldenborgh in zijn personeelskeuze dezelfde kwaliteit zou waarborgen als in zijn mooie collectie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden