De tsaar of de communist

Wat te doen als de communisten volgende week onverhoeds de eerste ronde van de presidentsverkiezingen winnen? In de presidentiële tennisclub te Moskou worden allerlei listen bedacht om dat te voorkomen....

ANDRE ROELOFS

De voorbereidingen gaven al aan dat we naar een land gaan waarvan de identiteit niet vast staat. Het reisbureau dat de Nederlandse journalistentrip verzorgde, werkt onder de naam Het Land van de Tsaren. Maar het formulier dat de Russische ambassade in Den Haag verstrekt voor de visum-aanvraag is het welbekende oude papier van de Sovjet-Unie met inbegrip van vragen als: 'Indien U in de USSR geboren bent, waarheen en wanneer bent U dan uitgeweken?'

Op een Sovjet-visum naar het Land van de Tsaren? Zo serieus is het niet bedoeld. De mensen op de ambassade zouden ongetwijfeld zeggen dat zij tegen een terugkeer naar het Sovjet-bewind zijn en president Jeltsin steunen in zijn streven een communistische machtsovername te verhinderen. Er zijn gewoon nog geen nieuwe formulieren. En het reisbureau vindt Het Land van de Tsaren een mooie naam om toeristen enthousiast te maken.

Toch schuilt er een verontrustende symboliek in de naamsverwarring. Was Rusland niet op weg een democratisch land naar westers voorbeeld te worden en daarmee zowel de despotie van het tsarisme als de onderdrukking van het Sovjet-bewind achter zich te laten? En was dat niet de reden om het nieuwe Rusland, met Jeltsin aan het hoofd, zo grootscheeps te steunen?

Teruggekeerd van een kort weerzien met het land waar ik in de jaren 1988, 1989 en 1990 correspondent was, ben ik van de zin en wenselijkheid van die actieve steun nog minder overtuigd dan voordien. Niet omdat de communisten van Zjoeganov, die kans maken volgende week de presidentsverkiezingen te winnen, sympathieke types zijn die als ze aan de macht komen 'wel mee zullen vallen'. Maar omdat het bewind van Jeltsin eveneens steeds meer autoritaire trekken vertoont en ook in zijn onberekenbaarheid onaantrekkelijk wordt.

Na een achtdaags programma van gesprekken, persconferenties en ontmoetingen met oude kenissen, frappeert allereerst dat - Zjirinovski uitgezonderd - alle hoofdrolspelers in het huidige Rusland destijds lid van de Sovjet-partij waren. Dat geldt niet aleen voor de presidentskandidaten Jeltsin, Zjoeganov, Javlinski, Lebed en Fjodorov, maar bij voorbeeld ook voor een van Ruslands nieuwe groot-kapitalisten: Boris Berezovski.

Berezovski staat aan het hoofd van een reusachtig financieel, industrieel en media-imperium met grote belangen in de autoindustrie, de olie, onroerend goed en Aeroflot. Daarnaast is hij (mede-)eigenaar is van twee tv-stations, het dagblad Nezavisimaja Gazeta en het weekblad Ogonjok. Hij kwam in het nieuws toen er anderhalf jaar geleden vanuit de concurrentie een moordaanslag op hem werd gepleegd en laat zich tegenwoordig nadrukkelijk met de politiek in.

Berezovski ontvangt ons in een zwaar bewaakt, kostbaar ingericht herenhuis in Moskou dat voor de revolutie van 1917 toebehoorde aan de wodka-fabrikanten van het geslacht Smirnoff. Deze meneer heeft veel te verliezen, is de indruk die zich al bij het binnenkomen opdringt.

Berezovski ziet eruit en praat als een Russische Berlusconi. Over de precieze herkomst van zijn rijkdommen is hij terughoudend. 'In 1991 was alles nog staatseigendom, nu is zeventig procent in privé-handen. Degenen die zich de nieuwe mogelijkheden het eerst realiseerden en geluk hadden, zijn rijk geworden', legt hij vaagjes uit.

Hijzelf werkte destijds in de top van de Sovjet-autoindustrie, werd dealer van Mercedes, Volvo en Honda, en wierp zich op als organisator van joint ventures van buitenlandse ondernemers en de leiders van de zich privatiserende Sovjet-industrie. 'Wat in het Westen honderden jaren in beslag nam, gebeurde hier in een paar jaar.'

Zijn boodschap tegenover de buitenlandse journalisten luidt dat het Westen het gevaar van een terugkeer van de communisten onderschat. De communisten willen hernationaliseren en zullen mensen in de gevangenis zetten. Gevraagd naar de verblijfplaats van zijn familie, deelt hij mee dat deze grotendeels al in het buitenland woont. Zijn vrouw vertrekt begin juni, vlak voor de eerste ronde van de presidentsverkiezingen.

Berezovski maakt er geen geheim van dat hij zich actief met de presidentsverkiezingen bemoeit. 'Ik heb zulke grote belangen dat ik deze, juist nu, moet beschermen.' Tijdens het World Economic Forum in Davos sprak hij daarover met andere grote Russische ondernemers en voormalig vice-premier Tsjoebais. Zij kwamen overeen de onderlinge strijd te matigen en gezamenlijk front te maken.

Een van de resulaten was de geruchtmakende open brief waarin dertien Russische bankiers en industriëlen, onder wie Berezovski, hun bezorgdheid uitspraken over een dreigende burgeroorlog en toespelingen maakten op de mogelijkheid de problemen te regelen via een 'compromis' in plaats van via verkiezingen.

Kort daarop kwam generaal Korzjakov, chef van de veiligheidsdienst van het Kremlin en vertrouweling van Jeltsin, met het idee de verkiezingen (of de tweede ronde) uit te stellen. Jeltsin wees dit idee af maar deed dat met een uiterst merkwaardige redenering. Het kwam erop neer dat hij vertrouwen in de Russische kiezers had en dat het daarom niet nodig was zulke maatregelen te nemen.

In het gesprek wil Berezovski over deze intriges niet al te veel kwijt. Wel zegt hij dat hij Korzjakov goed kent. 'Ik ben lid van de presidentiële tennisclub die is opgericht om belangrijke contacten te onderhouden. Korzjakov is ook lid.'

Berezovski beklemtoont dat Jeltsin in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen moet winnen. Waarom? Met de steun van de stemmers op Javlinski etc. kan hij toch in de tweede ronde (wanneer alleen het tweetal met de meeste stemmen meedoet) een absolute meerderheid krijgen? 'Nee, in Rusland geloven mensen in de macht. Als Jeltsin in de eerste ronde van Zjoeganov verliest, verliest hij ook de tweede. En dan komt er geen tweede ronde.' Later lichten andere zegslieden toe dat de provinciale gouverneurs bij een slechte uitslag voor Jeltsin in de eerste ronde onmiddellijk naar de vijand zullen overlopen.

De bezoekende journalisten zijn enigzins verbijsterd. Dat is toch niet democratisch? Berezovski geeft dat toe. 'Daarom moeten we proberen de communisten te splitsen, een compromis sluiten, proberen een deel van de gematigden met ons mee te krijgen.'

Ook in andere gesprekken wordt duidelijk dat er werkelijkheidszin schuilt in de cynische grap die in de Rusland de ronde doet. 'Er zijn twee mogelijkheden: Jeltsin wint de verkiezingen of hij draagt de macht niet over.'

Valeri Vdovenko, een adviseur van premier Tsjernomyrdin, spreekt van een moeilijke keus. 'Wat moeten we doen, alle democratische procedures volgen of de communisten tegenhouden?' Volgens hem zouden in zo'n extreme situatie 'nieuwe democratische procedures' bedacht moeten worden. Bijvoorbeeld een Staatsraad onder leiding van de president waarvoor alle politieke leiders worden uitgenodigd. De verkiezingsuitslag zou daarmee terzijde zijn gelegd.

Dmitri Trenin, een luitenant-kolonel bd met goede relaties in hoge Russische militaire kringen die ook wel eens adviezen aan Jeltsin uitbrengt en nu verbonden is aan het Carnegie-centrum in Moskou, meent dat bij eerlijke verkiezingen de communisten de meeste kans zouden maken. Zover zal het echter niet komen. De verkiezingsuitslag zal aangepast worden. Trenin gebruikt het Engelse woord fixing. In december is dat bij de parlementsverkiezingen uitgeprobeerd en toen is gebleken dat een aanpassing tot ruim vijf procent van de uitslag mogelijk is. Protesten kunnen worden afgekocht door baantjes aan te bieden.

Bij de verkiezingen gaat het volgende week tussen een als tsaar optredende autoritaire president en een communist die de Sovjet-Unie wil herstellen. Alleen dat al geeft aan dat Rusland in een situatie verkeert waaraan voor progressieve democraten voorlopig weinig vreugde valt te beleven.

Natuurlijk, Moskou is een andere stad geworden. Levendiger, veel gezelliger ook, en de mensen lijken aardiger dan toen. De straten zijn beter verlicht en de gereserveerde middenbaan in de vroegere Gorki-straat, waarlangs de limousines van de hogere partijfunctionarissen voortraasden, is verdwenen. Bij de toegang naar mijn oude flat waar de KGB-post destijds iedere Russische bezoeker intimideerde, staan nu mensen van een particuliere veiligheidsdienst met 'security' op de mouw .

In Moskou zijn de positieve gevolgen van de stormachtige veranderingen zichtbaar. Hier is het grootste deel van de nieuwe investeringen terecht gekomen. Hier wordt op grote schaal gebouwd en gerestaureerd. De nieuwe rijkdom vertoont zich er onbeschaamd, maar de rest van de bevolking profiteert voor een deel mee. Moskou zal voor Jeltsin stemmen, hoewel de communistische lokroep ook in de desolate industriële voorsteden van Moskou gehoor vindt.

Buiten Moskou, St-Petersburg, Nisjny Novgorod en nog een paar steden is dat gehoor nog veel groter.

Daar wonen de mensen die door de chaotische economische hervormingen in onzekerheid zijn gestort en hun pensioenaanspraken en spaargelden waardeloos zagen worden. Daar overheersen haat tegen de nieuwe rijken, onbegrip over het teloorgaan van het Russische imperium ('We zijn straatarm maar we wonen wel in een supermogendheid') en nostalgie naar de schamele zekerheden en pseudo-gelijkheid van weleer.

Komen anno 1996 de Russische communisten via vrije verkiezingen alsnog terug in het Kremlin? De gedachte alleen al lijkt bizar. Het communistische experiment draaide voor Rusland uit op een ramp. Naar schatting twintig miljoen mensen werden in de kampen van de Goelag om het leven gebracht. Stalin wedijvert met Hitler om de titel van de moordlustigste tiran van de twintigste eeuw.

Na zeventig jaar zakte het Sovjet-imperium in elkaar, een verpauperd Rusland en een uitgeputte, gedesoriënteerde bevolking als erfenis achterlatend. In augustus 1991 deed een groep communistische functionarissen, samen met figuren uit KGB en leger, met een coup tegen Gorbatsjov nog een laatste poging de Sovjet-Unie - en hun eigen macht - te redden. De coup mislukte en de communistische partij werd door Jeltsin als president van het nieuwe Rusland verboden. Dat is nu vijf jaar geleden. Einde verhaal, zo leek het toen.

De opkomst sindsdien, eerst van de neo-nazistische clown Zjirinovski maar nu van de oude communisten, is niet los te zien van de mislukking van de democratische hervormers. Toen het moment daar was bleken zij niet over heldere plannen te beschikken en verdeden zij hun tijd met onderling ruziemaken. Het gevolg was dat de hervormingen uitdraaiden op de spontane invoering van een wild-west-kapitalisme onder de omstandigheden van een jarenlange economische achteruitgang.

Het contrast met de hervormingen in Oost-Europa is veelzeggend. Landen als Tsjechië en Polen pasten een harde, maar kortstondige schoktherapie toe en hebben nu de hoogste groeicijfers van heel Europa.

In Rusland werd, eerst onder Gorbatsjov en daarna onder Jeltsin, geen hervormingsplan ooit helemaal uitgevoerd en was het 'veel schok en weinig therapie'. Sinds 1991 is de gemiddelde levensverwachting voor mannen gedaald van 62 naar 58 jaar. Achter dit ontstellende gegeven gaat een dramatische verslechtering van de levensomstandigheden schuil.

De communisten hebben de argumenten voor het oprapen. Helaas zijn de communisten in Rusland niet van hetzelfde soort als de ex-communisten die in sommige Oosteuropese landen de regering vormen. Dat maakt een wisseling van de macht, in een democratie een normale zaak, in Rusland zo moeilijk.

De nieuwe communistische leider en presidentskandidaat Zjoeganov was nooit een hervormer. Binnen de Sovjet-partij behoorde hij tot de anti-Gorbatsjov-vleugel. Zijn streven was voor alle tegenstanders van de 'westerse' hervormingen een gezamenlijke, nieuwe basis te formuleren. Hij werkte daartoe onder meer samen met Aleksandr Prochanov, een nationalistische journalist, vertrouweling van de Russische generaals en uitgever van een fel anti-westerse krant. Op Zjoeganovs aandringen schreef Prochanov in de zomer van 1991 het beruchte pamflet 'Een woord aan het volk' waarin (doelend op Gorbatsjov) werd gezegd: 'Hoe is het mogelijk dat wij mensen aan de macht hebben laten komen die geen liefde voor hun land voelen, zich voegen naar vreemde meesters en het buitenland om advies en zegen vragen?'

Dit pamflet was de ideologische voorbereiding van de coup tegen Gorbatsjov. Enkele ondertekenaars van het manifest hoorden tot de leiders van de samenzwering. Zjoeganov zelf waarschijnlijk niet; hij was met vakantie in de Kaukasus. Maar vrijwel het hele staatsgreep-comité tegen Gorbatsjov hoort nu tot de leiding van Zjoeganovs partij. En Prochanov wordt gezien als waarschijnlijke minister van Voorlichting in een regering van Zjoeganov.

Over Zjoeganovs oriëntatie bestaat dus weinig onduidelijkheid. Ook uit zijn boeken komt hij naar voren als anti-westerse slavofiel, die gelooft in de Russische 'uitzonderlijkheid'. Economisch en politiek is hij een bewonderaar van de Chinese lijn: een gecontroleerde markteconomie onder leiding van een autoritaire staat.

De mogelijke communistische machtsovername leidde de afgelopen maanden tot een spanning die in alle gesprekken voelbaar is. Hoe erg is Zjoeganov? Moet Jeltsin als de communisten de verkiezingen winnen, de macht overdragen of de noodtoestand afkondigen en blijven zitten? Zelfs oprechte democraten blijken met die vraag te worstelen.

Een van de problemen van Rusland is dat de communisten van Zjoeganov geen sociaal-democraat geworden ex-communisten zijn, maar communisten die zich in een heel andere richting hebben ontwikkeld. Namelijk de nationalistische.

Terugkijkend is het een knellende vraag waarom in Rusland de hervormingsgezinde partijvleugel zich nooit tot een zelfstandige politieke formatie heeft weten te transformeren. Sommige oude vrienden in Moskou tonen zich daarover nog bitter teleurgesteld.

Velen geven de schuld aan Gorbatsjov, die in 1989 een voorstel van zijn mede-Politburolid Aleksandr Jakovlev afwees om de partij tot een sociaal-democratische hervormingspartij om te vormen. Volgens Jakovlev had Gorbatsjov het op een scheuring met de orthodoxe communisten moeten laten aankomen.

'Als dat was gebeurd, waren de zaken anders gelopen', luidt de mening van een hervormer van toen. Anderen twijfelen achteraf aan de mogelijkheid. 'Gorbatsjov was een wankelmoedig politicus', beaamt hoofdredacteur Losjak van Moscow News. 'Maar je moet niet vergeten dat een kwart van het Centraal Comité van de partij in die tijd uit vertegenwoordigers van de militairen en de defensie-industrie bestond. En ik ben bang dat die de kant van de orthodoxen zouden hebben gekozen.'

Het gevolg was dat de hervormers de partij verlieten en deze aan de reactionaire diehards overlieten. Uiteindelijk werd dit ook Gorbatsjov zelf fataal.

Gorbatsjov wilde niets weten van een nieuwe partij en vertrouwde blind op zijn eigen invloed als secretaris-generaal. Na hem zette Jeltsin als president deze lijn voort. Ook Jeltsin ondernam nimmer een serieuze poging een brede democratische politieke partij te vormen die als basis voor zijn hervormingen kon dienen. Jeltsin geeft er de voorkeur aan zich als een gekozen monarch aan het volk te presenteren.

Het resultaat is dat alleen Zjoeganov en Zjirinovski nu over een omvangrijke partijorganisatie beschikken. Jeltsin heeft zich afhankelijk gemaakt van een ondoorzichtige Kremlin-hofhouding met steeds byzantijnser trekken. Voor zijn verkiezingscampagne - en volgens velen ook voor het tellen van de stemmen - steunt hij op de door hemzelf benoemde provinciale gouverneurs, wier politieke wijsheid er waarschijnlijk voornamelijk uit bestaat tijdig de kant van de winnaar aan de top te kiezen.

Het feit dat er openlijk wordt gesproken over knoeien met de stembusuitslag en, indien nodig, zelfs over het niet laten doorgaan van de tweede ronde (de 'Algerijnse variant') laat zien dat het er met de democratie in Rusland nog niet best voorstaat.

Dat Jeltsin het misschien toch nog haalt verandert daaraan niet veel. Want hoe zal het gaan na een zege van Jeltsin?

Vorig jaar was hij door drankmisbuik en hartproblemen geestelijk en fysiek totaal afwezig. Rusland werd geregeerd door niet-gekozen klieken in het Kremlin. In januari ontwaakte de vechter echter. Over de hoofden van zijn leenmannen heen richtte hij zich tot zijn onderdanen met de boodschap dat de tsaar hun zorgen begreep en deelde. Geholpen door de miljarden die zijn westerse bondgenoten hem toeschoven, werden achterstallige lonen en pensioenen betaald en beloften gedaan die, als zij uitgevoerd worden, volgens zijn eigen minister van Financiën het volledige bankroet van de Russische staat betekenen.

Jeltsin kaapte de patriottische leuzen van de communisten en nationalisten en presenteerde zich als de enige garant voor wat de Russen in hun ellende het liefste willen: orde in de chaos.

Deze gewetenloze maar wel formidabele verkiezingscampagne getuigt van Jeltsins onovertroffen machtsinstinct. Macht is soms meer verslavend dan drank. Maar wat als de verkiezingen zijn 'gewonnen'? Dan valt de macht weer toe aan de bojaren van het Kremlin.

Het huidige Rusland is een land met een economie die in omvang vergelijkbaar is met die van Brazilië. Maar tevens een land met nog steeds grote internationale ambities; ook dat komt in vele gesprekken naar voren. Aan de vooravond van de presidentsverkiezingen van 1996 komt het erop neer dat Rusland een niet-uitgekristalliseerde staat is met een wankele democratie en een kapitalisme zonder-menselijk-gezicht in opmars.

Als journalist moet je afstand bewaren. Toch bekruipt mij de gedachte dat ik als Russisch staatsburger noch op Zjoeganov, noch op Jeltsin zou stemmen, en het maar met iemand als de econoom Javlinski zou proberen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden