Profiel Jair Bolsonaro

De tropische Trump die zijn land wil behoeden voor ‘de communisten’

Als de peilingen gelijk krijgen, wint Jair Bolsonaro zondag de eerste ronde van de Braziliaanse presidentsverkiezingen. Het feit dat hij werd neergestoken, heeft zijn status van rechtse messias alleen maar versterkt.

Jair Bolsonaro Beeld Bloomberg via Getty Images

In het Brazilië van Jair Messias Bolsonaro wordt de traditionele familie bedreigd door agressieve feministen. Het is een land waarin criminelen worden gepamperd door mensenrechtenorganisaties, terwijl weerloze burgers met bruut geweld worden beroofd. Waar zwarte armoedzaaiers uitkeringen ontvangen, terwijl de belastingbetaler zich kapot werkt. Een land waar onschuldige kinderen op school worden opgevoed tot homoseksuelen en transgenders.

Dat alles is de schuld van ‘de communisten’, zoals de presidentskandidaat de sociaal-democratische Arbeiderspartij PT noemt. De corrupte communisten hebben de staatskas leeggeroofd en Brazilië in een morele en economische afgrond gestort. Als er nu niet snel iets gebeurt, zal het land afglijden naar een crisis van Venezolaanse afmetingen. Brazilië moet lessen trekken uit de militaire dictatuur. Toen was er tenminste orde en discipline, en werden linksdenkenden effectief uit de weg geruimd.

Bolsonaro is de Braziliaanse variant van alt-right, een ‘tropische Trump’, een conservatieveling die van kwetsen en provoceren zijn handelsmerk heeft gemaakt. De 62-jarige legerkapitein belooft misdaad en zedeloosheid te bestrijden met keiharde repressie en een kerkelijke moraal. Tijdens de campagne werd hij neergestoken en dat heeft zijn status als messias verder versterkt. Zondag wint Bolsonaro volgens de peilingen met gemak de eerste ronde van de verkiezingen. De tweede, beslissende ronde is op 28 oktober.

‘Ik wil weer trots kunnen zijn op Brazilië.’ De ogen van Carmen Perreira schieten vol als ze vertelt waarom ze op Bolsonaro stemt. ‘Ons land is gekaapt door criminelen en klaplopers’, aldus de 62-jarige arts. ‘Het is tijd dat de hardwerkende burgers het land weer in handen krijgen.’ Naast haar staat Edson Castilho (45) instemmend te knikken. ‘Bolsonaro is er voor de patriotten’, zegt de ict’er. ‘Voor Brazilianen die het land vooruit willen helpen.’

Het is zondag, een week voor de verkiezingen. Op Avenida Paulista, de hoofdstraat van miljoenenstad São Paulo, hebben zich tienduizenden Bolsonaro fans verzameld. Ze zwaaien met Braziliaanse vlaggen en zingen uit volle borst het volkslied. ‘Brazilië boven alles’, roept Eduardo Bolsonaro, zoon van de presidentskandidaat, vanaf de geluidswagen. ‘God boven iedereen!’

Criminaliteit

De aanwezigen beklagen zich over de criminaliteit. Dagelijks zien ze op het nieuws beelden van bloedige roofovervallen en van piepjonge criminelen die wegen blokkeren en met automatische geweren automobilisten beroven. Vorig jaar is een recordaantal van 64 duizend moorden gepleegd. Veel Brazilianen voelen zich bang en machteloos, ze verlangen naar een uitweg uit de chaos.

Bolsonaro surft behendig op die emoties. Hij belooft dat ‘deugdzame burgers’ straks bewapend over straat kunnen om zich te beschermen tegen overvallers. Ook de politie moet ongestraft kunnen schieten om te doden. De ideeën vallen in goede aarde. ‘Nu hebben alleen criminelen wapens’, aldus Perreira, die meermaals is beroofd. ‘Als wij ook wapens mogen dragen, denken ze wel twee keer na. Het werkt preventief.’

Een beetje drama is de Brazilianen niet vreemd, maar deze presidentsstrijd is spannender dan de soapseries waaraan ze zo verknocht zijn. Bolsonaro concurreert met de door hem intens gehate Inácio Lula da Silva om de hoofdrol. De linkse Lula was van 2003 tot 2010 president van Brazilië en is nog altijd de populairste politicus van het land. Bijna 40 procent van de Brazilianen wilde op hem stemmen, maar Lula zit in de gevangenis wegens corruptie. Het electoraal hof verbood zijn deelname.

Op 11 september schoof de Arbeiderspartij Fernando Haddad als vervanger naar voren. De oud-burgemeester van São Paulo doet zich voor als politieke reïncarnatie van Lula en belooft in nauwe samenspraak met de gevangene te zullen regeren. Om zijn woorden kracht bij te zetten, draagt hij shirtjes met Lula’s afbeelding erop. De tactiek werpt vruchten af. In nog geen vier weken tijd steeg Haddad van 4 naar 23 procent en is hij nu nummer twee in de peilingen.

Ook het succes van Bolsonaro verplettert alle wetmatigheden. Normaal gesproken maken alleen kandidaten van grote partijen of sterke coalities kans op een plaats in de tweede ronde. Bolsonaro is kandidaat voor de Sociaal Liberale Partij (PSL), een partij die geen enkele zetel heeft in het Congres. Hij heeft geen goedgevulde partijkas of geoliede campagnemachine en werkt zonder marketingstrateeg. Hij doet alles zelf, met hulp van zijn zoons en echtgenote.

Maar de verrassendste plotwending kwam op 6 september. Tijdens een campagnebijeenkomst liet Bolsonaro zich op de schouders van fans door de straten dragen. Plotseling drong er een man naar voren, en plantte een mes in de buik van de politicus. Bolsonaro schreeuwde van pijn, zakte achterover en werd zwaar gewond naar het ziekenhuis gebracht. De oud-militair voert sindsdien alleen nog op sociale media campagne.

Racistische uitspraken

Bolsonaro studeert op zijn 22ste af aan de militaire academie en gaat aan het werk als parachutist. In 1988 zegt hij het leger vaarwel en wordt gemeenteraadslid van Rio de Janeiro. Twee jaar later betreedt hij het parlement, waar hij geregeld de publiciteit met racistische, homofobe en vrouwonvriendelijke uitspraken, en met odes aan de militaire dictatuur en haar beulen. Afgezien daarvan is hij een onbeduidende figurant in het Congres, in 28 jaar tijd krijgt hij slechts één wet goedgekeurd.

In 2014 komt een immens corruptieschandaal aan het licht. Politici van vrijwel alle gevestigde partijen blijken samen met staatsbedrijven en de private sector miljarden uit de staatskas te hebben geroofd. Ook de PT zit diep in het schandaal. Aangezien de partij een groot deel van deze eeuw aan de knoppen heeft gezeten, beschouwen veel Brazilianen Lula en de PT als bron van alle kwaad.

In 2015, na de herverkiezing van Dilma Rousseff, groeien de anti-PT sentimenten tot grote hoogtes. Er komen massademonstraties, Bolsonaro, niet betrokken bij het schandaal, leidt de roep om militaire interventie en zijn populariteit groeit snel. Hij presenteert zich als outsider, als een man die niets te maken heeft met de gecorrumpeerde politieke klasse. Hij zet de wijdverspreide PT-haat om in stemmen.

Bolsonaro voelt voor zijn kiezers als een mogelijkheid af te rekenen met het establishment. Hij wordt vaak in één adem genoemd met Donald Trump in de Verenigde Staten en de opkomst van extreem-rechtse politici in Europa. Ook hun succes heeft te maken met een afkeer van de gevestigde politiek en het verlangen naar een sterke figuur die ‘gewoon zegt waar het op staat’.

In Europa en de VS vindt rechts-populisme vooral weerklank bij het armere deel van de bevolking. Mensen die geen voordeel hebben van de globalisering en hun toch al uitgeklede sociale zekerheden verder in gevaar zien komen door de komst van migranten. Mensen die het gevoel hebben dat ze geen plaats hebben in een samenleving die wordt gedomineerd door ‘wereldburgers’.

In de steek gelaten

Bolsonaro doet het juist goed onder rijkere en hoger opgeleide Brazilianen, maar er liggen wel soortgelijke sentimenten aan ten grondslag. ‘Brazilië is onder de PT veranderd in een land waar rijken en hogere middenklassers zich niet meer thuis voelen’, verklaart socioloog Esther Solano, die onderzoek deed naar de kiezers van Bolsonaro. ‘Ze voelen zich in de steek gelaten. Maar ze zijn ook boos omdat ze een deel van hun privileges zijn verloren.’

In de veertien jaar dat de PT aan de macht was, is de extreme ongelijkheid die Brazilië kenmerkt iets afgenomen. De rijken bleven rijk, maar de armen kregen het beter door uitkeringen, hogere minimumlonen en verbeterde arbeidsrechten. Door een quotabeleid werd het voor jongeren uit sloppenwijken makkelijker om toegang te krijgen tot universiteiten.

Dat doet de klassenmaatschappij op haar grondvesten schudden. Veel Brazilianen hebben een fulltime huishoudelijke hulp, ineens werden ze verplicht haar een contract te geven. ‘Die huishoudster heeft nu ook een zoon op de universiteit’, aldus Solano. ‘Ze reist zelfs met het vliegtuig. Dat botst met de oude wereldorde.’ Tegelijkertijd is er een progressievere wind gaan waaien, met meer ruimte voor feministen en lhbt’ers. ‘Bolsonaro-stemmers ervaren dat als bedreigend’, aldus Solano. ‘Ze vrezen dat het traditionele gezin raakt ondergesneeuwd.’

Brazilië is een conservatief land, een aanzienlijk deel van de bevolking vindt het verwerpelijk als mannen hand in hand over straat lopen. Dat bleek ook in 2011 toen Fernando Haddad als minister van Onderwijs een campagne begon tegen homofobie op middelbare scholen. ‘Ze proberen homoseksualiteit te promoten’, zei Bolsonaro. ‘Zo worden onze kinderen makkelijke prooien voor pedofielen.’ Het leverde hem veel applaus op, de campagne werd gestaakt.

Oerconservatieve Pinkstergemeentes zijn al jaren aan een opmars bezig in Brazilië en vergroten in hetzelfde tempo hun politieke invloed. Bolsonaro, eigenlijk katholiek, begrijpt het potentieel en bekeerde zich twee jaar geleden tot het protestantisme. Om zijn besluit kracht bij te zetten liet hij zich dopen in de Jordaan in Israël. Hij heeft nu de steun van de machtige en steenrijke leiders van de evangelische kerken, voorgangers roepen in hun preken op om Bolsonaro te stemmen.

Ook het bedrijfsleven heeft zich achter Bolsonaro geschaard. De extreem-rechtse politicus heeft Paulo Guedes naar voren geschoven als toekomstig minister van Financiën. Guedes is een neoliberaal die belooft alles te privatiseren en arbeidsrechten grondig wil herzien. Hij zal onder meer ruim baan geven aan de ‘ontwikkeling’ van de Amazone, investeerders wachten likkebaardend af.

Bolsonaro kan bovendien rekenen op een trouw leger van aanhangers die vrijwillig campagne voor hem voeren. ‘Rust maar uit kapitein’, aldus hun massale steunbetuiging nadat Bolsonaro was neergestoken. ‘Wij zetten je campagne wel voort.’ Fanatiek verspreiden ze nepnieuws op sociale media en in WhatsApp-groepen. Over Haddad die alle kerken zou gaan dwingen homo’s te trouwen, of van plan zou zijn kinderporno te legaliseren.

Bolsonaro staat op 32 procent in de peilingen, hij neemt het in de tweede ronde waarschijnlijk op tegen Haddad. De afloop is nog volledig ongewis. De grote vraag is niet alleen of Bolsonaro wint, maar ook hoe hij zal reageren bij verlies. De legertop steunt de oud-kapitein, evenals 90 procent van de militaire politieagenten. Bolsonaro benoemde een oud-generaal tot zijn vicepresidentskandidaat en de mannen flirten openlijk met de mogelijkheid van een staatsgreep.

Zijn kiezers juichen die optie toe. ‘Als Haddad de verkiezingen wint, moet het leger ingrijpen’, zegt Perreira, de arts op de pro-Bolsonaro demonstratie in São Paulo. ‘We kunnen niet toestaan dat de communisten ons land verder in de vernieling helpen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.