De treden van Utrecht

Weinig zo lelijk als het stationsgebied in Utrecht. Maar nu is er een lichtpuntje: de nieuwe fietsenstalling, met een vernuftige oplossing voor een aloud architecturaal probleem.

Elke stad heeft wel een architectonische wond die slecht heelt. Die van Rotterdam dateert van mei 1940: een Duits bombardement. Die van Amsterdam stamt uit 1889, toen het Centraal Station de stad afsloot van het IJ. In Utrecht heb je winkelcentrum Hoog Catharijne, een zeldzame vorm van stedelijke automutilatie rondom het Centraal Station die elke relatie met de oude stad blokkeert. Maar sinds deze week is er een lichtpuntje.


Het lichtpuntje in dat omvangrijke stationsgebied van Utrecht is verrassenderwijs slechts een fietsenstalling. Hij zit aan de 'stille' Jaarbeurs-kant, de westkant van het spoor. De stalling op het Jaarbeursplein biedt plaats aan 4200 fietsen en is met drie etages de grootste fietsenstalling van de wereld. Voor even. Want er komt een nog grotere aan de Hoog Catharijne-zijde van het station, de kant van oude stad.


Maar het formaat is niet het belangrijkste wapenfeit van deze stalling. Het gaat om de gevel. Het goede daarvan: het is geen gesloten wand, maar een trap. De 75 meter lange gevel is een trap met twee bordessen, die slingert op de overgang van het hoog gelegen Stationsplein naar het Jaarbeursplein op maaiveldniveau.


Door die trap wordt het hoogteverschil tussen de twee pleinen organisch geslecht. Bovendien is de trapgevel als geheel een stedelijke tribune, een zitmeubel, dat een subtiel en broodnodig pleistertje vormt op de Utrechtse wond.


Want Utrecht heeft het lastig. Het werkt al lange tijd aan zijn stationsgebied maar de materie is taai. Het nieuwe Hoog Catharijne is nog jaren weg (2019). Wel verrijst nu in hoog tempo de stationshal van Benthem Crouwel Architecten, die heel tech en licht oogt. Ondertussen is de centrumkant op straatniveau al jaren een rommel met een oneindige fietsenzee, onoverzichtelijke busstromen en vage onderdoorplekken.


De Jaarbeurskant, eigenlijk het b-kantje van het station, wint het op dit moment op punten van de centrumkant. Dankzij het nieuwe overgangsgebied dat is ontstaan tussen de stad en het verhoogde station. Want die overgang is de achilleshiel. De bouwfout in Utrecht zit in het concept 'bovenstad', dat in begin jaren zeventig de oude straatjes rondom het station wegvaagde.


De winkels in Hoog Catharijne moesten zich verheffen boven straatniveau. En daarmee werd ook het station opgetild, zo'n zeven meter boven de oude stad. Nog afgezien van de gedateerdheid van het winkelcentrum zelf, is die scheiding van hoge nieuwe stad en lage oude stad rampspoedig gebleken.


Met dat hoogteverschil als belangrijk gegeven, moest architectenbureau Kraaijvanger de nieuwe fietsenstalling bij de entree van het station ontwerpen. Kraaijvanger kent het Jaarbeursgebied goed. Ze bouwden het nieuwe hoofdkantoor van de Rabobank (2011, bijgenaamd de Verrekijker). En in oktober opent het door hen ontworpen reusachtige nieuwe stadskantoor Utrecht op het adres Stationsplein 1, 68 duizend meter vloeroppervlak van waaruit je bijna de trein kunt aanraken.


Maar zeker niet alles is nieuw aan de westkant. De noordgevel van de Jaarbeurs zelf uit de jaren zeventig oogt levensmoe. Verderop staat het (lege) kantoorgebouw Leeuwensteijn, ook al zo'n suïcidale grijze bult. Geen makkelijk plek dus. Nu zijn trams en bussen omgeleid, is het plein leeggemaakt. Dat helpt. Er moest iets voor de fietsen worden bedacht. Fietsen zijn in elke stationsgebied een hoofdpijndossier omdat ze overal worden neergekwakt.


Om dat op te lossen, heeft de nieuwe fietsenstalling een uitnodigende entree die in de trapgevelwand is verwerkt. Je daalt slechts een klein stukje af over een lui trappetje. Overal staan digitale borden die aangeven waar lege plekken zijn. De bewegwijzering is helder, de vloeren zijn fris gekleurd en in de trapgevel is glas verwerkt, waardoor daglicht toetreedt in de stalling.


De trap is in meerdere opzichten het sleutelstuk van deze nieuwe plek in Utrecht. Het is een monumentaal ding van Spaans graniet, met een klein spatje veldspaat erin - een glimmertje. Om de brede trap horizontale geleding te geven zijn er her en der zitplaatsen gemaakt die zich voegen in het tredepatroon, maar zich onderscheiden in kleur en materiaal. In de staande rand van de zwarte zittredes - gemaakt van gerecyclede autobanden - zit het glas dat licht in de stalling toelaat.


Het is dus zowel trap als publieke tribune, dat zie je onmiddellijk op een zonnige dag. De acteurs zijn de ov-bezoekers - dat zijn er veel, dit station trekt per jaar 90 miljoen reizigers. Sommige stijgen stoïcijns met de roltrap omhoog. Je ziet mensen schuin de trap oplopen, kittig of slenterend. Mensen die vanaf het station af moeten dalen, aarzelen even als hun blik over de rand van de trap valt. Want steil is ie wel.


Hier is met een groot gebaar de ongelukkige breuk tussen bovenstad en maaiveldstad verzacht. Het Jaarbeursplein is nog lang niet klaar. Er komt nog een parkeergarage ondergronds en complex met horeca en kantoren. Maar er is een belofte gelegd. Als straks ook het station klaar is - gepland 2016 - loop je over die nieuwe trap, in een keer door naar de nieuwe doorgangspassage naar de andere kant van het station. Nu nog afwachten of het aan die zijde ook een beetje goed komt.


Stationsfietsenstalling Jaarbeursplein, Utrecht, voor 4200 fietsen. Ontwerp architectenbureau Kraaijvanger. Geopend eind mei.

Het Nieuwe Hoog Catharijne

Het oude Hoog Catharijne is in 1973 geopend. Het was toen het grootste winkelcentrum van Europa. Het grote probleem was en is de relatie met de 'onderwereld' en de aansluiting op de oude stad. In het nieuwe Hoog Catharijne, eigendom van beleggingsmaatschappij Corio, wordt gesproken van 'volledige integratie' met de oude binnenstad en 'vloeiende overgangen'. Er komt twee centrale assen om voetgangers van het station naar de stad te geleiden en een nieuw entreegebouw naar de stad op Vredeburg. Het winkeloppervlak wordt met 50 procent vergroot. Het moet in 2019 gereed zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden