Weblog

De tragedie van Winnie hoort bij Mandela's heldenleven

Bij de dood van Mandela denkt Wim Bossema aan Winnie. Lang was zíj het geliefde gezicht van de Mandela's, toen Nelson onzichtbaar in de cel zat. Tot het helemaal fout ging.

11 februari 1990: Winnie haalt Nelson op bij zijn vrijlating uit de Victor Verster gevangenis bij Kaapstad. Beeld getty

Dat de iconische foto waarop zolang was gewacht er toch nog kwam, is eigenlijk verbazingwekkend: Nelson Mandela verlaat de gevangenis hand in hand met zijn vrouw Winnie. In de top van Mandela's ANC was toen al jaren bekend dat er iets grondig was misgegaan met Winnie, de Moeder van de Natie.

Ook Nelson wist ervan, maar hij wilde en kon niet erkennen hoe erg het was. Hij werd verteerd door schuldgevoel, zou hij later toegeven. Dat maakte hem blind. Hij zag haar fouten en misstappen niet als een patroon. Hij maakte zich zorgen, maar hoopte nog vurig dat alles goed zou komen toen hij eindelijk vrij was.

Een iconische foto van Winnie bij het graf van Nelson zal - als die ooit wordt gemaakt - een heel andere, tragische lading krijgen. De ontspoorde en daarna verlaten vrouw, de gevallen heldin.

Twee misstappen springen eruit, beide begaan in de jaren tachtig.

Winnie praatte de gruwelijke 'halsbandmoorden' op echte en vermeende collaborateurs met het onderdrukkende apartheidsregime goed. Dat schokte haar vrienden. De slachtoffers kregen van activisten in de zwarte woonoorden een brandende, met benzine overgoten autoband om de nek. 'Met onze doosjes lucifers en onze halsbanden zullen we dit land bevrijden!' riep ze op een bijeenkomst van oproerige jongeren in 1987.

Stompie
De moord op de jongen Stompie Moeketsi Seipei door haar knokploeg de Mandela United Voetbalclub in januari 1989 was de doodsteek voor haar reputatie bij de leiding van het ANC en het UDF (Verenigd Democratisch Front).

De jongen van 16 uit de entourage van Winnie en haar club was de maand ervoor ontvoerd en zwaar mishandeld. Het doel was hem een bekentenis af te dwingen: dat een katholieke priester en jongerenwerker hem in de woonwijk tot seks zouden hebben gedwongen. Winnie vocht een vete uit met deze priester Verryn. Hij had onthuld hoe de Mandela United Voetbalclub een schrikbewind voerde in de buurt.

Of Winnie zelf mee heeft gedaan aan het in elkaar slaan van Stompie is onbewezen gebleven, maar in 1991 werd ze als medeplichtige veroordeeld tot een boete en een voorwaardelijke straf. Nelson verscheen in die tijd van het proces nog demonstratief aan haar zijde. De Waarheidscommissie stelde haar later, in 1998, verantwoordelijk voor alle wandaden begaan door haar knokploeg. Toen had Nelson zich van haar losgemaakt.

Winnie Mandela in 1997 voor de Waarheidscommissie; ze werd verhoord over de moord op Stompie door haar knokploeg. Beeld ap

Maar in 1990 was de duistere kant van Winnie Mandela nog niet tot haar vele fans in het buitenland doorgedrongen, zeker niet tot die in de Verenigde Staten, waar zij een onaantastbare status van Dappere Vrouw behield.

De negatieve publiciteit rondom de zaak-Stompie werd door velen gezien als propaganda van het apartheidsregime om Winnie te bezoedelen. Het sprookje was te sterk.

Dappere vrouw in een poel van kwaad
Het overheersende beeld was: een mooie, jonge vrouw, toegewijd aan haar echtgenoot, een martelaar voor de goede zaak in de gevangenis. Ze was een verpleegkundige, een onschuldige, moreel hoogstaande vrouw in een poel van kwaad - in die tijd werd het apartheidsregime steeds algemener gezien als het meest perfide politieke systeem op aarde.

Ze werd getreiterd, keer op keer in de cel gezet, ze werd verbannen naar een plattelandsstadje (Bradfort), ze mocht haar man op Robbeneiland maar twee keer per jaar bezoeken. Ze was ook een heldin tegen wil en dank, uit liefde voor die oudere man. De politieke overtuiging kwam pas later, maar toen bleef ze daarin ook rotsvast.

Dit beeld werd sterk neergezet in haar autobiografie Part of my Soul. Het werd een internationale bestseller, nog steeds is het een ontroerend relaas. Iedereen die het las, ging houden van Winnie.

Met latere biografieën werd het beeld ontkracht en zelfs omver geworpen.

Mandela poseert op 12 februari 1990 met anders strijders tegen de apartheid:aartsbisschop Desmond Tutu, Winnie Mandela, Walter Sisulu en Albertina Sisulu. Beeld getty

Emma Gilbey publiceerde in 1993 The Lady, de life and times of Winnie Mandela - dat gaf een heel ander beeld van Winnie en veroorzaakte veel ophef in Zuid-Afrika. Volgens Gilbey was Winnie al begin jaren zeventig bezweken onder de ondervragingen door de veiligheidspolitie en heeft ze nooit haar mentale evenwicht teruggevonden.

Haar gedwongen ballingschap in Bradfort in de jaren tachtig hebben haar gebroken, ze raakte er hevig aan de drank en haar beruchte woedeuitbarstingen zouden toen zijn begonnen. Gilbey verhaalt ook zonder enige schroom over de affaires van Winnie door de jaren heen, onder meer met politieinformanten.

Affaires en roddel
Gilbey heeft soms alleen roddels als bron, maar de laatste affaire met Dali Mpofu was in anti-apartheidskringen algemeen bekend: Winnie had vaak in het openbaar ruzie met hem over een rivale. Binnen de beweging was kritiek op Winnie, het internationale boegbeeld, een hachelijke zaak. Het argument was dat kritiek de vijand in de kaart zou spelen.

Dat taboe werd doorbroken door Albertina Sisulu, de vrouw van Walter Sisulu, de rechterhand en politieke mentor van Nelson in de gevangenis. Albertina Sisulu zelf speelde vanaf de jaren vijftig een hoofdrol in de vrouwenbeweging van het ANC en in de partij zelf. In de jaren tachtig vormde zij met bisschip Desmond Tutu de ruggengraat van het Verenigd Democratisch Front (UDF), een koepelorganisatie van allerlei burgergroepen en clubs die zich tegen de apartheid verzetten en die clandestien contact onderhield met de ANC-leiders in ballingschap.

Toen Winnie's voetbalclub in verband werd gebracht met de moord op de met Albertina Sisulu bevriende arts Asvat, doorbrak zij de stilte. Alleen een vrouw van haar statuur, in veler ogen de eigenlijke Moeder van het ANC, kon zich veroorloven de waarheid te zeggen.

De ene na de andere politieke leider keerde zich van Winnie af. Ook de ANC-top in Lusaka (de hoofdstad van Zambia) zag de feiten nu onder ogen. En Albertina Sisulu was waarschijnlijk degene die uiteindelijk ook Nelson Mandela de ogen opende. Het staat allemaal beschreven in de meeslepende biografie 'Walter en Albertina Sisulu, In our Life Time' door hun schoondochter Elinor Sisulu.

Steun van radicale jongeren
Binnen het ANC wist Winnie Mandela de steun van de radicale jongeren echter te behouden. Zij hielden van haar wilde uitspraken, haar flamboyante gedrag en haar rebelse houding tegenover de ANC-bonzen. Ze was even staatssecretaris van Cultuur in de jaren negentig - aan beleid deed ze niet veel, het gaf haar vooral gelegenheid zich in 'designer-guerrillapakken' en andere haute couture te vertonen op internationale podia.

Het afgelopen decennium behield ze haar post dankzij de jongerenliga in de ANC-top en haar zetel in het parlement. Haar positie wankelde bij herhaling en ook nu weer: de omstreden ex-leider van de jeugdliga, Julius Malema, is haar maat en bewonderaar. Hij zingt graag guerrillaliederen waarin tot moord op de Boeren wordt opgeroepen. Hij maakte het zo bont dat hij ook met president Zuma, van wie hij zich als een bondgenoot zag, werd uitgekotst. Malema werd in februari 2012 uit het ANC gezet.

ANC duldt haar als ex-heldin
Vooralsnog lijkt het Winnie niet echt te deren. Ze wordt in de gelederen van het ANC geduld als vreemde eend in de bijt, de onberekenbare ex-heldin. Ook uit respect voor Nelson Mandela. Die had weliswaar zijn geluk gevonden bij Graça Machel, de weduwe van de Mozambikaanse oud-guerrillaleider en president Samora Machel, maar had een openbare vernedering van zijn oude grote liefde niet kunnen verkroppen.

De laatste jaren komt Winnie vooral in het nieuws in de roddelrubrieken en celebrity schandaaltjes. Zo publiceerde de vrouw van de schrijver V.S. Naipaul, Nadira Naipaul, in 2010 een exclusief interview met Winnie waarin ze Nelson ronduit voor een overloper naar het grootkapitaal uitmaakte, die voor zijn eigen roem ging. Winnie ontkende dat zij Naipaul ooit een interview had gegeven.

In 2011 protesteerde Winnie tegen de verfilming door de Zuid-Afrikaanse cineast Darrell Roodt van een biografie over haar (Winnie Mandela, a Life van Anne Marie du Preez Bezrob uit 2005). Een Zuid-Afrikaanse opera over haar leven vond ze wel weer leuk.

Altijd zal Winnie Mandela een verzuchting aankleven: het had zo anders kunnen lopen.

Albertina Sisulu in 1997. Ze stierf in 2011, 92 jaar oud. Beeld getty
Nelson en Winnie op hun trouwdag in juni 1958. Beeld getty
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.