De tongzoen van de bonobo

Ruim dertig jaar al bestudeert de Nederlander Frans de Waal apen in vele soorten. Veel van 'zijn' dieren legde hij vast op foto's waarvan een deel nu gebundeld verschijnt....

De camera is een oog dat ze aanstaart. Dat vinden ze niet fijn. Aankijken is een daad van bemoeienis, van mogelijke agressie. Je wint het vertrouwen van dieren door hun blik te ontwijken.

Een fotograaf moet geduld met ze hebben. Dat geldt zelfs voor mensapen: gorilla's, chimpansees en bonobo's. Zij zijn de enige soorten naast de mens waarvoor oogcontact óók een teken van vriendschap kan zijn. In het Yerkes Primate Center Field Station in Atlanta, zegt primatoloog Frans de Waal, is er een chimpansee die haar handen over haar ogen legt en zich snel ergens achter verschuilt zo gauw iemand een lens op haar richt.

Maar De Waal is een geduldig mens. Al meer dan dertig jaar bestudeert hij het gedrag van apen en mensapen. De Nederlander, twintig jaar geleden naar de Verenigde Staten verhuisd, werd beroemd met boeken als Bonobo: The Forgotten Ape (1997) en The Ape and the Sushi Master (2001). Zijn boodschap, telkens weer: de mens is niet uniek. Ook apen kennen cultuur, ook apen hebben een moreel gevoel. Apen zijn onze familie.

My Family Album heet zijn fotoboek dat deze maand verschijnt. Want De Waal blijkt niet alleen te schrijven, hij fotografeert zijn dierbare dieren ook al dertig jaar. Geholpen door zijn toenmalige vriendin en nu zijn vrouw, de fotografe Catherine Marin, begon hij er in Burgers Zoo in Arnhem mee.

'Het is een hobby', zegt hij laconiek. Maar dan wel een van iemand die geobsedeerd is door zijn onderwerp: eerder een verlengstuk dan een tegenpool van zijn werk. Vijftigduizend foto's heeft de primatoloog inmiddels in zijn archief. Hij koos er 122 voor het boek. Eenderde is van chimpansees, eenderde van bonobo's, de rest van makaken, bavianen en kapucijnerapen. Ze zijn over de hele wereld geschoten, in dierentuinen en in het wild.

De foto's zijn allemaal zwartwit en grofkorrelig. Noodgedwongen. 'Bij apen gebeurt alles snel. Apen fotograferen is meer sportfotografie dan portretfotografie.' En daarvoor leent de lichtgevoelige zwartwitfilm zich beter dan kleurenfilm. Slechts heel soms maakt hij kleurendia's.

Daar komt bij dat De Waal niet is geïnteresseerd in portretfoto's van apen. 'Met een mooie kleurenfoto van een aap in een boom laat je gewoon de soort zien. Veel dierfotografen doen dat. Of ze ensceneren: je ziet vaak foto's van een aap op een stoel, terwijl hij in de verte staart. Zo'n dier zit meestal onder de drugs. Dat zou ik nooit doen.'

De Waal wil iets anders vastleggen, benadrukt hij: sociale interactie. 'Hoe een gorilla op zijn borst trommelt - daar zijn heel weinig foto's van. Ik wil gezichtsuitdrukkingen laten zien, moeder-kind interacties, communicatie-signalen, agressie.'

Daar is dat geduld voor nodig. Eerst hun vertrouwen winnen. Dan wachten, het hele geren en geklim en gedoe van de apengroepen aanschouwen. Tot twee bonobo's elkaar een tongzoen geven, een chimpanzee het universele bedelgebaar maakt, een Japanse makaak een aardappel wast. Dan snel klikken.

De foto's, hoopt De Waal, verrassen de kijker. Wat gebeurt hier? Fronst die chimp echt zijn wenkbrauwen? In de begeleidende teksten geeft de wetenschapper uitleg. Zodat we weer leren hoe dicht we bij de apen staan, en hoe ver weg soms ook. De Waal: 'Het was altijd moeilijk om apengedrag uit te leggen zonder dat mensen het zien. Als je zegt: ”De mannen bluffen”, dan wil je dat tonen. Dit is vooral een educatief boek.'

Zijn foto's zijn inmiddels niet alleen hobby meer, ze zijn tot zijn werk doorgedrongen. Toevallig. 'Het is algemeen bekend dat apen hun eigen spiegelbeeld herkennen, maar er is lang gedacht dat ze foto's niet begrijpen', legt De Waal uit. 'Wat bleek: men had ze altijd foto's van mensen laten zien.'

Vijf jaar geleden toonde hij een paar apen voor de grap zijn oude collectie uit Arnhem op de computer. 'Ze reageerden meteen, ze bleken wél apen te herkennen.' Nu onderzoekt hij met foto's hoe apen gezichten en gezichtsuitdrukkingen herkennen.

Herkent een aap ook een foto van zichzelf? 'Daar is geen onderzoek naar gedaan. Ik ken alleen Washoe, de eerste chimpansee die gebarentaal leerde. Hij moest een keer foto's sorteren van apen - geen mensapen - van zichzelf en van mensen. De foto van zichzelf legde hij bij het stapeltje mensen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden