DE TOGA is er niet voor niets

Hoezo houdt de rechter zich doof voor kritiek van buitenstaanders? Als Erik van den Emster, voorzitter van de Raad voor de rechtspraak, de ramen flink openzet, kan hij vanuit zijn kantoor aan de Haagse Kneuterdijk de toenemende bemoeizucht van politici met 'zijn' werk bijna letterlijk opvangen.


Rechters zijn niet langer onaantastbaar. De beeldvorming is vernietigend: ze straffen te laag, zijn wereldvreemd en lijken gerekruteerd op grond van empathisch vermogen. De 'benoeming voor het leven' versterkt hun gevoel van onaantastbaarheid. In de rechtszaal zitten ze op een verhoginkje, een bijna metaforische illustratie van verhevenheid.


Dat burgers dergelijke kritiek uiten, is tot daar aan toe. Maar de 'buren' van Van den Emster (61) op het Binnenhof waren vroeger terughoudender. Politici respecteerden tot voor kort het principe van de scheiding der machten. Zij beslissen over wetgeving, rechters passen de wet toe op individuele zaken. Maar Kamerleden lijken te vergeten dat ieder zijn rol heeft.


Het gezag van de beroepsgroep staat steeds meer ter discussie, erkent de voorzitter van de Raad voor de rechtspraak. En dat is reden voor bezorgdheid.


Gerechtelijke dwalingen, zoals de Schiedammer parkmoord en de zaak van de Haagse verpleegkundige Lucia de Berk, hebben de sluizen geopend. Iedereen 'vindt' van alles over ons, constateert de president van het Amsterdamse gerechtshof, Leendert Verheij (59). En ze bemoeien zich met ons werk.


Toen rechters onlangs na 'supersnelrechtszaken' over geweld tegen overheidspersoneel lager straften dan was geëist, werden ze in het televisieprogramma Uitgesproken WNL weggezet als softe betweters. Het verweer van de verdachten en de motivering van de rechtbank bleven onvermeld. Een typisch voorbeeld van de ongenuanceerde berichtgeving waar zijn beroepsgroep mee worstelt, vindt Verheij.


De gevolgen kunnen groot zijn. 'Als het vertrouwen in de rechtspraak gaat ontbreken, dan heb je een probleem. Je kunt het vergelijken met een voetbalwedstrijd. Het gaat niet goed als niemand nog vertrouwen heeft in de scheidsrechter.'


Het proces tegen Geert Wilders (PVV) heeft het aanzien van de beroepsgroep ook geen goed gedaan. Rechters stonden publiekelijk te kijk, mede door eigen toedoen. Omdat de rechtbank de schijn van partijdigheid had gewekt, werd een wrakingsverzoek toegewezen. Maandag besloot de rechtbank dat de zaak helemaal wordt overgedaan en dat raadsheer Tom Schalken in het openbaar zal worden verhoord.


Die avond zei Harm Brouwer (59), baas van het Openbaar Ministerie en oud-rechter, tijdens een debat in de Rode Hoed dat rechters 'te dociel' zijn. Ze moeten 'activistischer' worden, vindt hij. 'We hebben als OM behoorlijke stappen gezet. Maar ik moet steeds achterom kijken waar de rechtspraak blijft. Ik zeg tegen de rechters: welkom in de mediasamenleving.'


Zo ver als in Italië, waar de premier de hele rechterlijke macht uitmaakt voor linkse activisten, is het hier nog niet. En tot een oproer als in Frankrijk, waar rechters zelf de straat opgingen, komt het evenmin. Maar rechters vinden wel dat het tijd is eens wat terug te roepen. Dat doen ze meestal alleen in hun vonnis.


Dat terugroepen doen ze op een prudente, afgewogen manier. Dus als de voorzitter van de Raad van de rechtspraak zijn mening geeft over kabinetsplannen voor zwaardere sancties en minimumstraffen, dan klinkt dat zo: 'Het aspect van kwaliteit weegt niet altijd mee in de politieke besluitvorming.'


Vroeger legde vrijwel iedereen zich neer bij uitspraken van rechters, memoreert Verheij. 'Nu zie je steeds vaker dat burgers roepen dat ze niets met een rechter te maken hebben. Maar als een vonnis is uitgesproken, dan is dat meer dan 'een mening'. Het oordeel van de rechter heeft geldingskracht, zo hebben we dat afgesproken.'


Vooral politici moeten goed begrijpen aan welk klimaat ze bijdragen, waarschuwt hij. Toen raadsheren van zijn hof in januari 2009 besloten dat PVV-leider Geert Wilders alsnog moest worden vervolgd wegens aanzetten tot haat en discriminatie, dreigden politici met een wetswijziging, in het belang van de vrijheid van meningsuiting.


Dat was een rare reactie, vindt de president. 'Tien jaar geleden hebben we drie strafzaken gehad tegen Hans Janmaat (leider van de Centrum Democraten, red). Daar heeft niemand over gepiept, terwijl hij is beboet voor uitspraken die in de ogen van velen minder heftig waren dan uitspraken van Wilders die nu ter discussie staan. Als politici al die tijd niets hebben gedaan om de wet te veranderen, moeten ze zich er niet ineens mee bemoeien op het moment dat rechters die wet proberen toe te passen. Dan wekken ze de indruk dat wij het verkeerd hebben gedaan.'


De raadsheren van Verheij werden indertijd zwaar bekritiseerd, vooral door reaguurders op de site GeenStijl. 'Dat had impact op mijn mensen. Daarom heb ik toen in een interview kritiek geuit op Mark Rutte. Het getuigde niet van moreel leiderschap dat hij op dat moment olie op het vuur gooide door te zeggen: we gaan de wet wijzigen. Wat overigens niet is gebeurd.'


Politici moeten zorgen dat rechters ' in onafhankelijkheid en in vrijheid' kunnen werken, beklemtoont hij. 'Ze hebben een verantwoordelijkheid om de rechtsstaat in stand te houden. Die verliezen ze soms uit het oog.'


Discussies aangaan met politici, dat ligt gevoelig binnen de rechterlijke macht. Maar deze president is niet zo'n bange. Toen zijn hof vorig jaar wederom onder vuur lag, wegens een omstreden verlof voor pooier Murat O., hield hij een persconferentie. Dat is ongebruikelijk, maar hij vond het nodig om de achtergronden van dat besluit toe te lichten en critici tot bedaren te brengen. En passant uitte hij kritiek op toenmalig minister van Justitie Ernst Hirsch Ballin. Murat O. keerde later overigens keurig terug van verlof.


Met de oplaaiende kritiek op de rechterlijke macht in het achterhoofd komt een recente verzuchting van de president van de Hoge Raad ineens in een geheel ander daglicht te staan. 'Een rechter heeft de plicht te mishagen', zei Geert Corstens. Die plicht wordt dan wel serieus opgevat. Het is gelukt!


'Het is niet de bedoeling dat rechters elke keer als een windvaan meewaaien met de samenleving', zegt Van den Emster. 'De Engelsen zeggen het mooi: law must be stable and yet it can not stand still. De wetgever stelt de grenzen vast, maar kan ons niet voorschrijven hoe we in individuele zaken handelen.'


Op langere termijn zijn rechters volgens hem wel degelijk gevoelig voor signalen uit de samenleving. Daarom zijn ze de afgelopen tien jaar steeds strenger gaan straffen. Nederland zit nu in de hoogste regionen van Europa. 'Toch hoor ik steeds dat het niet genoeg is. Wat is dan je referentiekader?'


Er schuilt iets ondoordachts in pleidooien voor nóg zwaardere sancties, meent hij. 'In Californië, waar ze veel strenger zijn, is niet minder criminaliteit. Integendeel.' Inmiddels geeft de overheid in die staat meer geld uit aan detentie dan aan onderwijs. Net zoiets: taakstraffen. Dat de recidive na die sanctie veel lager is dan na een celstraf, wordt door politici weggewuifd.


Kritiek van buitenstaanders hangt vooral samen met het doel van straffen. Vergelding!, roept de burger. Maar rechters moeten ook letten op andere doelen: iemand tot inkeer brengen, resocialisatie. Ze dienen te kijken naar vier factoren, legt Verheij uit. 'Dat zijn: de ernst van de feiten, de omstandigheden waaronder een feit is gepleegd, de persoon van de verdachte en zijn persoonlijke omstandigheden.'


Maatwerk is essentieel. 'Voor mij was illustratief wat een paar maanden geleden gebeurde, toen bleek dat fractieleden van de PVV met de politie of justitie in aanraking zijn geweest. De PVV is voor minimumstraffen, meer nadruk op de ernst van een delict. Maar als zoiets heel dichtbij komt, dan kijk je toch naar de individuele zaken. Wilders koos voor sancties op maat. Hij zei niet: allemaal de fractie uit!'


De PVV-leider pleitte woensdag voor aanpassing van de Grondwet, waarin staat dat rechters voor het leven benoemd worden. Wilders wil naar een termijn van vijf, zes jaar. Als dan uit een beoordeling blijkt dat rechters 'alleen maar taakstraffen' hebben opgelegd, moeten ze wat hem betreft 'lekker bij de Sociale Dienst of de RIAGG gaan werken'.


Verheij ziet niets in dergelijke pleidooien. 'De benoeming voor het leven is een van de belangrijkste randvoorwaarden om onze onafhankelijkheid te bewaken en inhoud te geven. Een rechter moet niet ontslagen kunnen worden vanwege een uitspraak die de meerderheid van de samenleving niet aanstaat. Zelfs niet omdat hij een keer een fout heeft gemaakt. Niemand is gebaat bij een afrekencultuur, waarin iedereen zal verkrampen.'


Rechters moeten wel aanspreekbaar zijn op fouten en hiervan leren, vindt hij. En ze moeten beter en vaker uitleggen waarom ze tot een bepaalde uitspraak zijn gekomen.


Daar zit een pijnpunt. Veel rechters vertelden in achtergrondgesprekken met de Volkskrant dat ze zich eraan ergeren dat hun bestuurders nauwelijks reageren op de lawine van kritiek die over hen heen wordt gestort. Als dat al gebeurt, doen ze dat veel te laat, wanneer de mediabelangstelling is vervaagd. Een flink deel van de achterban vindt dat bestuurders te afwezig zijn in het publieke debat.


'We treden in toenemende mate naar buiten', zegt Van den Emster, die 27 jaar rechter is geweest. Vaak is terughoudendheid noodzakelijk, stelt hij. Niet vanwege een 'erecode', maar qualitate qua. 'Het staat advocaten vrij in elk tv-programma aan te schuiven. Wij kunnen dat niet, we mogen ons niet uitspreken over wat andere rechters doen. Tenzij we over een zaak oordelen in hoger beroep. Onze mogelijkheden zijn beperkt. Er zijn 1,9 miljoen rechtszaken per jaar.'


OM-topman Harm Brouwer vindt dat rechters vaker weerwoord moeten geven. Toen hij nog rechter was heeft hij ondervonden hoe de goegemeente over je heen valt. 'In Roermond was ik één van de rechters die verdachten van de IRA vrijspraken van een aanslag. Dat leidde tot grote woede in de Engelse kranten. Vrijwel niemand nam het voor ons op.'


Rechters moeten niet 'te beschroomd' zijn zich te mengen in het publieke debat, vindt Brouwer. 'In deze moderne tijd kun je niet langer volstaan met een quote van de persrechter. Als dat niet verandert, zal het vertrouwen in de rechtspraak op termijn afnemen. Misschien is hier een rol weggelegd voor presidenten van rechtbanken en gerechtshoven.'


Verheij: 'Als je de beeldvorming te veel overlaat aan anderen, dan moet je niet mopperen als die niet klopt. Ik ben niet voor lijdelijkheid. Maar ik zie weinig in deelname aan entertainmentprogramma's. Er dient een natuurlijke afstand zijn tussen de onafhankelijke rechter en de burger. Die moet je niet opheffen. De toga is er niet voor niets. In het buitenland gebruiken ze soms pruiken. Dat heeft ook een functie.'


'Een andere beperking is het geheim van de raadkamer. Stel dat bij een veroordeling twee rechters voor waren en één tegen. Dat kunnen we niet vertellen, dus is debatteren lastig.'


Een publieke discussie over de zaak-Wilders ligt nog gevoeliger. Hij is niet alleen politicus, maar ook verdachte. Inmenging in een strafzaak is uit den boze.


Daarom zijn verwijten van Wilders over 'linkse rechters' nauwelijks weersproken. Toch denkt Verheij niet dat het proces het imago van rechters heeft beschadigd. 'Daar geloof ik niets van. Al zullen sommige mensen er misschien anders over denken.'


Tijdens het hernieuwde proces tegen de PVV-leider staat de magistratuur tot op zekere hoogte zelf ter discussie. In de persoon van Tom Schalken, raadsheer-plaatsvervanger van het Amsterdamse hof. Hij zou hebben geprobeerd, tijdens een nu al befaamd 'etentje', een getuige-deskundige van de verdediging te beïnvloeden. Wilders: 'Maffiapraktijken!'


Verheij reageerde in oktober 2010 ingetogen op berichten over het diner. Hij noemde de gang van zaken 'ongelukkig', maar aanwijzingen van beïnvloeding zouden er niet zijn. Over de woordkeuze van Wilders wil hij alsnog wel iets kwijt. 'Maffiapraktijken, dat is nogal een verwijt, uit de mond van een politicus nota bene, aan een rechter.'


Over een paar weken gaat de zaak-Wilders verder. Van den Emster hoopt dat journalisten 'niet alles negatief zullen duiden'. 'Het is me opgevallen dat werd ingezoomd op een onhandigheid hier, en de schijn van partijdigheid daar, terwijl het proces dagen heeft geduurd. Ik hoorde weinig waardering voor het bijzondere besluit om een live-uitzending op televisie toe te staan. Dat is opmerkelijk.'


'Nog zoiets: de reacties op wrakingsverzoeken van Wilders. Toen de eerste was afgewezen, las je overal: zie je wel, die rechters dekken elkaar. Dan zou je verwachten dat journalisten na het tweede, toegewezen wrakingsverzoek zeggen: wat goed dat rechters toch kritisch naar elkaar kijken. Maar toen was de reactie: wat is het een zooitje op de rechtbank. Tja. Dan kun je het dus nooit goed doen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden