Analyse

De toeslagen moeten weg, maar wie moet dan de kinderopvang betalen?

Nieuwe ronde, nieuwe kansen: verkiezingen bieden uitzicht op nieuw beleid voor slepende kwesties. Welke mogen straks niet ontbreken in het regeerakkoord? En waar liggen de grote politieke verschillen? Deze keer: het toeslagenstelsel.

null Beeld Matteo Bal
Beeld Matteo Bal

Wat is het probleem?

Het toeslagenstelsel, waarbij de Belastingdienst jaarlijks 12,8 miljard euro aan inkomenssteun uitkeert aan 5 miljoen huishoudens, is niet langer houdbaar. Het is een van de weinige politieke vraagstukken waar werkelijk iedereen op het Binnenhof het inmiddels over eens is. Het schandaal rond de kinderopvangtoeslagen heeft de zwakten in dit systeem van massale uitkeringen en terugvorderingen de afgelopen twee jaar genadeloos blootgelegd.

Het kernprobleem is dat het systeem maatwerk had moeten leveren aan een paar miljoen mensen per jaar. Dat kan de Belastingdienst niet waarmaken, want in feite zouden belastingmedewerkers dan de 7,5 miljoen toeslagen voor 5 miljoen huishoudens individueel en afzonderlijk moeten vaststellen. Dat is gezien de beschikbare arbeidscapaciteit volstrekt onmogelijk. Zelfs het leveren van maatwerk aan de gedupeerde ouders, en dat zijn er tot nu toe niet een paar miljoen maar ‘slechts’ 20 duizend, blijkt zo tijdrovend en arbeidsintensief dat het kabinet is overgegaan tot het massaal en vrijwel ongecontroleerd uitkeren van 30 duizend euro aan iedereen die zich als slachtoffer heeft gemeld. Anders zou het verstrekken van terechte schadevergoedingen te lang gaan duren.

Maar zelfs als de Belastingdienst wél in staat zou zijn om alle miljoenen aanvragen individueel te behandelen, zou dat niet alle individuele toeslagendrama’s kunnen voorkomen. Een wezenskenmerk van het systeem is immers dat de toeslagen voorschotten zijn, die worden vastgesteld op basis van inkomens- en andere gegevens die de aanvrager bij de Belastingdienst aanlevert. Als die gegevens achteraf niet juist blijken te zijn, wat meestal pas na één of zelfs twee jaar kan worden vastgesteld, moet de Belastingdienst het al verstrekte voorschot corrigeren. Als dat achteraf te hoog was, bijvoorbeeld omdat de ouder of huurder een hoger inkomen had dan opgegeven, moet de ontvanger een deel terugbetalen. Problematisch daarbij is dat doorgaans de mensen met een laag inkomen het meest moeten terugbetalen. Deze groep bouwt daardoor dikwijls schulden op omdat zij zelden beschikken over een gevulde spaarpot.

Hoe is het probleem ontstaan?

Het probleem is ontstaan doordat de Tweede Kamer en opeenvolgende kabinetten het onmogelijke wilden. Namelijk een systeem waardoor de aanvragers de benodigde inkomensondersteuning (zorg-, huur- of kinderopvangtoeslag en kindgebonden budget) snel zouden krijgen. Tegelijkertijd moest het maatwerk leveren. Dat laatste hield in dat de verstrekte toeslag precies moest aansluiten bij de individuele omstandigheden van de aanvrager: diens inkomen, partnersituatie, woonsituatie, aantal kinderen, etcetera. En dan moest het uitkeringensysteem ook nog bestand zijn tegen misbruik.

De top van de Belastingdienst waarschuwde kabinet en Eerste en Tweede Kamer op voorhand dat de ict-systemen van de dienst al deze eisen niet zouden aankunnen. Een waarschuwing die de politiek verkoos te negeren.

Bij het ontwerpen van het huidige toeslagenstelsel overschatten politici niet alleen de capaciteiten van de Belastingdienst, maar ook die van de toeslagenaanvragers. In 2017 schreef de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in het rapport Weten is nog geen doen dat de Nederlandse overheid veel te veel zelfredzaamheid van de burger verwacht. Het correct invullen van een toeslagaanvraag vergt nogal wat vaardigheden, waarover lang niet elke Nederlander beschikt. Bovendien bleek in de toeslagenaffaire meermaals dat het kwijtraken van één betalingsbewijs of ander document al fataal kan zijn.

Een groot aantal partijen wil de kinderopvang (deels) gratis maken. Beeld Hollandse Hoogte / Robin Utrecht
Een groot aantal partijen wil de kinderopvang (deels) gratis maken.Beeld Hollandse Hoogte / Robin Utrecht

Wat is nu de politieke keuze?

Alle partijen mogen dan vinden dat het huidige stelsel moet verdwijnen, ze zijn het niet eens over de vraag wat ervoor in de plaats moet komen. Vrijwel iedereen zegt dat het belastingstelsel eenvoudiger moet worden en de overheid moet ophouden met ‘het zinloos rondpompen van geld’. Met andere woorden: er moet een einde komen aan het enerzijds belasting heffen en die anderzijds uitkeren aan deels dezelfde mensen in de vorm van toeslagen.

D66, GroenLinks, PvdA en ChristenUnie willen (een deel van) de toeslagen vervangen door een verzilverbare heffingskorting. Dat is een belastingaftrekpost die negatief kan worden en bij een laag inkomen kan resulteren in een netto fiscale uitkering in plaats van een belastingheffing. Denk aan de hypotheekrenteaftrek: de verzilverbare heffingskorting wordt dan vastgesteld op basis van de belastingaanslag of inkomensgegevens van het jaar ervoor en maandelijks uitgekeerd. D66 wil dat deze heffingskorting alle bestaande toeslagen vervangt en op den duur toegroeit naar een uitkering op bestaansminimum. Die zou zelfs de bijstand overbodig maken.

Een groot aantal partijen wil de kinderopvang (deels) gratis maken. De Partij voor de Dieren, SP, D66 en GroenLinks willen dat ouders hun kinderen vier dagen per week gratis naar de opvang kunnen brengen. De PvdA en 50Plus willen dat kinderopvang geheel gratis wordt. De PvdA vindt daarbij wel dat ‘kapitaalkrachtige ouders’ een inkomensafhankelijke bijdrage moeten leveren aan de buitenschoolse opvang.

Forum voor Democratie wil een belastingvrije voet van 20 duizend euro invoeren voor iedereen. Of de partij ook vindt dat de toeslagen daarmee deels overbodig worden, wordt in het programma niet duidelijk. De PVV vermeldt niet wat er met het toeslagenstelsel moet gebeuren. De VVD weet wel dat het anders moet, maar weet nog niet hoe. ‘Toeslagen moeten zoveel mogelijk worden omgezet in lagere lasten. Daarbij staat het principe voorop dat middeninkomens niet te veel nadeel ondervinden in hun inkomen en dat werken lonend blijft’, schrijven de liberalen.

Het CDA en de ChristenUnie kiezen voor een directe subsidie aan kinderopvanginstellingen in combinatie met een inkomensafhankelijke eigen bijdrage door de ouders. Het CDA wil daarnaast wel een kinderopvangtoeslag in stand houden, de ChristenUnie niet. De SGP wil de toeslagen drastisch verlagen en lage inkomens daarvoor compenseren via andere belastingmaatregelen. Denk pleit voor een vereenvoudigde ‘basisbehoeftentoeslag’ die alle vier de bestaande toeslagen vervangt.

D66, GroenLinks, de SP en de PvdA kiezen voor het verlagen en inkomensafhankelijk maken van de zorgpremies, in combinatie met het afschaffen van de zorgtoeslag. De PvdA wil de huurtoeslag vervangen door een huursubsidie.

null Beeld Volkskrant Infographics
Beeld Volkskrant Infographics
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden