De toeschouwersdemocratie voorbij

Wie zitten er aan de knoppen van de wereld? Dat zijn 25-jarige psychopathische bankiers en Asperger-wiskundigen die samen de dienst uitmaken in de Londense City. Zij zijn het die de derivaten voor het financieel kapitalisme verhandelen en ontwerpen. Die aan 'risicomanagement' doen, wat zoveel betekent als het maximaliseren van het risico voor anderen en het minimaliseren van eigen risico. Dat zijn 'winnerskick'-verslaafde jongeren voor wie de reële economie van werknemers, bedrijven, productie en handel niet meer is dan een mierenhoop waar je bovenop stapt. De miljarden die in die reële economie met zweet en eelt worden verdiend, worden door de 'traders' als abstract monopolygeld vergokt.


Dit huiveringwekkende beeld rees op uit de Tegenlicht-uitzending over 'het brein van de bankier' op Nieuwjaarsdag. Een fraai etnografisch portret door Joris Luyendijk van de leef- en denkwijze van de investment bankers in de Londense City. Dat is het centrum van het 'mondiale offshore kapitalistisch systeem zonder toezichthouders', zoals een van de bankiers zelf het bancaire walhalla omschreef.


We wisten het natuurlijk al wel, maar als ergens de morele en sociale grenzeloosheid van onze tijd gedemonstreerd wordt, dan hier. Geheel losgezongen van de gewone-mensen-realiteit, bespeelt men in de City de financiële registers van onze wereld. Schijnbaar ongehinderd door 'wijze, matigende vaderfiguren', gaan en gingen deze ontspoorde, scrupuleuze jongeren hun gang. Een pervers geval van de gezagscrisis in onze 'vaderloze samenleving'?


Aan dat thema was op de valreep van 2012 het kerstnummer van DeGroene Amsterdammer gewijd. In navolging van Alexander Mitscherlichs analyse van het verdwijnen van de patriarchale, paternalistische samenleving in zijn Weg zur vaterlosen Gesellschaft, verkende de Groene de gevolgen van de drievoudige 'vadermoord' in de postmoderne samenleving. De pater familias, God de Vader en Vadertje Staat: alle drie zijn ze hardhandig van hun voetstuk getrokken. Dat is een succesverhaal van ontvoogding en emancipatie, maar ook een verhaal van instabiliteit, onvoorspelbaarheid en richtingloosheid.


Volgens de Groene 'snakt de samenleving naar nieuwe vormen van gezag'. Maar is dat wel zo? Twee tegengestelde krachten lijken zich hier af te tekenen. Aan de ene kant is er de sterke trend naar de 'Do it yourself-samenleving'. Veel mensen hebben het met topdowngezag juist helemaal gehad. Men verzet zich tegen de hiërarchische, bureaucratische organisatievormen en wijzen van besturen bij grote bedrijven en in de publieke sector. Men is de schaalvergroting en de controle- en protocollen-cultuur meer dan beu, of het nu om de overheid of de markt gaat. Eerder heb ik dat wel de opstand tegen de efficiencysamenleving genoemd. Een opstand tegen controle zonder gezag.


Mensen in de netwerksamenleving hunkeren naar inspirerende samenwerking op menselijke maat, en verfoeien proceduregericht leiderschap. Veel Nederlanders vinden ook dat mensen meer eigen verantwoordelijkheid moeten nemen, en minder een beroep moeten doen op de overheid en het collectief. De keerzijde van meer eigen verantwoordelijkheid is wel dat nogal wat mensen zich onbeschermd en in de steek gelaten voelen. Tekortgedaan door de netwerksamenleving en de terugtredende overheid. Dan worden populistisch onbehagen en verweesdheid niet zelden omgezet in een roep om autoritair leiderschap, om een einde te maken aan de onoverzichtelijkheid van de postmoderne wereld.


In beide gevallen is er sprake van een ontregeling van de 'toeschouwersdemocratie', de opvolger van de partijendemocratie. Dat begrip werd gemunt door de onvolprezen politiek filosoof Jos de Beus. De toeschouwersdemocratie is een metafoor voor de veranderde positie van kiezers en gekozenen in een tijdperk waarin individualisering het gezag van partijen en parlementen, ondermijnt. Deze politieke collectieven zijn vervangen door campagnepolitici, die tamelijk losgezongen van hun partijen, voor een kritisch, niet langer merkvast publiek hun voorstelling opvoeren.


De doe-het-zelf-samenleving en het populisme van de boze burger leggen zich niet langer bij deze passieve toeschouwersrol neer. Men loopt ongeduldig weg bij de voorstelling of onderbreekt haar. Men komt in actie in eigen arena's naast de politiek of tot actief protest. Hoe men daarmee de 25-jarige ontspoorde vrijbuiters in de City kan beteugelen, blijft dan wel de grote vraag. Een mooi thema voor 2013?


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden