De toeristische potentie van het strijdtoneel

In de aanloop naar de jubileumherdenking verschijnen overal nieuwe monumenten en musea. Werk aan de winkel voor de reisboekenschrijvers.

Bovenaan de trap van Exit 10, uitgehakt in kalksteen, stopt de duisternis, maar klinkt ook het geluid van inslaande granaten en knetterende mitrailleurs. In de koptelefoon van de audiogids klinkt commentaar. 'Hier begon de moeilijke klim naar het daglicht.'


Plaats van handeling is een voormalige kalkgroeve van Arras, ten zuidoosten van de Grand Place en de Place des Héros, zo'n beetje onder het parkeerterrein van een E.Leclerc-supermarkt. Hier, op twintig meter diepte, verzamelden zich in de eerste dagen van april 1917 ruim twintigduizend Britse soldaten in gangen die door Nieuw-Zeelandse tunnelgravers waren uitgebikt. Op de 9de van die maand kwam die legermacht op twintig plekken als mollen uit de grond tevoorschijn om de Duitsers te verrassen; de slag bij Arras was begonnen.


Het bezoek aan de zogeheten Carrière Wellington wordt van harte aanbevolen in Gids voor de slagvelden 1914-1918, West-Vlaanderen, Henegouwen en Nord Pas de Calais van Michelin. Een tweesterrenattractie. 'Dit mag u echt niet missen.'


Zo stuit je erop. Arras is voor veel Nederlanders de plek waar de tolheffing op de autoweg naar Parijs en het verdere zuiden begint. Maar het is voor de Fransen vooral de stad die in 1914-1918 vrijwel aan het front lag en goeddeels aan puin werd geschoten.


Vandaag nemen groepjes Fransen en Duitsers gezamenlijk de lift naar beneden, waar het strategisch huzarenstukje weer tot leven komt met behulp van filmbeelden, brieven en originele opschriften op de wanden. Het tunnelstelsel - in totaal 19 kilometer lang - is sinds 2008 weer deels toegankelijk gemaakt.


De gids voor de slagvelden is een uitgave in een lange reeks. André Michelin, de grondlegger van de bandenfabriek, ziet nog tijdens de oorlog de toeristische potentie van het strijdtoneel. Van 1917 tot 1925 verschijnen Guides des Champs de Bataille; de opbrengst van de verkoop gaat overigens naar een herbevolkingsprogramma. Ze komen met velen: oud-strijders en hun verwanten, de nabestaanden van de gesneuvelden en nieuwsgierige dagjesmensen.


De jongste editie van de serie bevat veertig facsimile's uit de boekwerkjes van toen. Een foto uit Cambrai, nog in oktober 1918: 'Op de Grande Place tijdens de brand in de stad. Op de achtergrond de kathedraal gehuld in rook.' Bij Mesen in juni 1919: 'De tweesprong Notre-Dame-de-Grace, waarlangs versnipperde bomen staan, is onbegaanbaar. Neem de weg links naar Neuve-Eglise.'


De routes die de nieuwe gids suggereert voeren door de Vlaamse Westhoek, Frans-Vlaanderen, de Belgische en Franse kuststreek en het mijnbekken rond Lens; het zijn de gebieden die bespikkeld zijn met militaire begraafplaatsen. Zullen er reisgidsen zijn waarin meer getallen worden genoemd dan die over de Eerste Wereldoorlog? Naast de beschrijving van de bezienswaardigheden bevat ook deze gids de geschiedenis van het onheil dat zich ter plekke heeft voltrokken. Dat valt kennelijk nauwelijks beter te illustreren dan met de mistroostige en niet te bevatten cijfers over gedecimeerde regimenten, aangevuld met het handvol kilometers dat de frontlijn verschoof, gevolgd door het aantal maanden erna waarin het gewonnen terrein weer werd prijsgegeven.


De samenstellers weten ook dat het niet bij tellen kan blijven, de lezer wil op pad. Wie bijvoorbeeld na de Carrière Wellington nog meer ondergrondse beleving zoekt, kan naar Vimy, ruim tien kilometer noordelijk van Arras. Daar staat op Hill 145, een deel van een langgerekte heuvelrug, het kolossale monument waarmee Canada de 66.655 gevallen landgenoten eert. Ook hier kwamen in april 1917 soldaten - bijna tienduizend Canadezen - tunnels uit, pal onder de neus van de keizerlijke troepen; er was geen trap, zoals in Arras, ze duwden elkaar over een steile helling naar boven, het vijandelijk vuur in. De Grangetunnel, een van de dertien, is onder begeleiding te betreden. De gang mondt uit bij een enorme mijnkrater, nu met gras begroeid. De voorste loopgraven zijn gereconstrueerd.


Het is deze dagen bijpoten voor de schrijvers van reisgidsen over de Grote Oorlog. In de aanloop naar het honderdste herdenkingsjaar verrijzen overal nieuwe musea, bezoekerscentra, monumenten en worden meer routes bewegwijzerd. Ook deze uitgave kampt ermee. Het in november geopende bezoekerscentrum 'Plugsteert 14-18' wordt nog beschreven. Het nog te openen Centre d'Interpretation in Souchez krijgt een vermelding in één regel. Dat in het nabijgelegen Neuville-Saint-Vaast een wonderlijk privémuseumpje is ingericht, met vitrines vol uniformen, helmen, petten, karabijnen, persoonlijk gerei, aanplakbiljetten in het Frans en Duits, een motorfiets, een rijwiel en enorme stapel roestig schiettuig, staat er dan weer niet in. Valt er toch nog wat op eigen doft te ontdekken - doorgewinterde slagveldbezoekers doen eigenlijk niets liever.


Gids voor de slagvelden 1914-1918 - West-Vlaanderen, Henegouwen, Nord-Pas de Calais.

Lannoo, 358 pagina's. euro 22,50.


VERDER REIZEN

Reisboekenhandel Pied à Terre in Amsterdam maakte op verzoek een selectie van wat er onlangs aan reisgidsen over de Eerste Wereldoorlog is verschenen en wat er nog op komst is. Chrisje en Kees Brants maakten al in 2010 een aangepaste versie van hun veelgeprezen Velden van weleer. Battlelines: Ypres, In Vlaamse velden en Sporen van de grote oorlog richten zich op het voormalige front in België. De Hollandstellung voert de lezer langs de verdedigingslinie die de Duitsers optrokken langs de Belgische kust en de grens met Nederland. Lannoo heeft vier Michelin-gidsen in de catalogus: over de Somme, Verdun, de Marne en Champagne en West-Vlaanderen, Henegouwen en Nord Pas de Calais. Fietsers kunnen op pad met Fietsen langs de frontlijn van de Eerste Wereldoorlog of Fietsen in de frontstreek.


Deze maand volgt nog Langs Spooren van de Groote Oorlog. Voor wandelaars is er In Flanders Fields of Walking the Somme. Ook een optie is Auf alten Kriegspfaden durch die Dolomiten. De winkel tekent aan: er is meer en nog meer op komst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden