De toekomst voorspellen is helemaal niet moeilijk

Zestien jaar geleden bezocht ik in Australië een waarzegster op de kermis. Ze wist precies hoe mijn leven zich zou ontwikkelen....

De laatste tijd gingen in mijn omgeving plotseling een paar mensen naar een medium, wat volgens mij net zoiets is als een waarzegster. Ze werden daar getroffen door raadselachtige, maar zeer praktische berichten uit het hiernamaals – ‘Verkoop de auto!’ – waardoor ik nieuwsgierig raakte, en dus ging ik op onderzoek uit.

Nu moet ik vooraf zeggen dat ik geen scepticus ben als het gaat om het paranormale. Breng het met overtuiging en ik geloof alles. Wanneer ik in mijn horoscoop lees dat mensen met mijn sterrenbeeld ‘leven zonder plattegrond, op de koers van hun geniale intuïtie’, dan denk ik: jawel, dat ben ik ten voeten uit.

Maar op zoek naar een verklaring voor dit soort verschijnselen stuitte ik al snel op het Forer-effect. In 1948 toonde de Amerikaanse psycholoog Bertram Forer aan dat mensen geneigd zijn zich onmiddellijk te herkennen in vage en algemene beschrijvingen, die ze dan zien als typerend voor hun unieke persoonlijkheid. Forer voerde een experiment uit met studenten: hij nam ze zogenaamd een persoonlijkheidstest af en vertelde erbij dat ze een individuele analyse zouden krijgen, terwijl hij ze in werkelijkheid allemaal dezelfde karakterbeschrijving liet lezen, die hij had geknipt en geplakt op basis van krantenhoroscopen. De studenten vonden niettemin dat de analyse hun diepste wezen razend knap weergaf.

Lees maar eens welke algemene uitspraken Forer in zijn beschrijving had opgenomen: ‘U wilt graag dat andere mensen u aardig vinden, maar u bent vaak nogal kritisch ten opzichte van uzelf.’ ‘Hoewel u aan de buitenkant altijd gedisciplineerd en beheerst lijkt, bent u innerlijk vaak heel zorgelijk en onzeker.’ En nog een mooie uitspraak waarvan mensen denken dat die exclusief op henzelf van toepassing is: ‘U bent er trots op een onafhankelijk denker te zijn en u aanvaardt de beweringen van anderen niet zonder overtuigend bewijs.’

Het mechanisme dat Forer hier boven water haalde, wordt door waarzeggers en gedachtenlezers gebruikt om mensen het idee van iets paranormaals te geven. Ze gooien een algemene suggestie op, en omdat de klanten zich daarin al snel persoonlijk herkennen en er met concrete informatie op reageren, kunnen de zieners gaandeweg steeds specifiekere uitspraken doen. De techniek staat bekend als cold reading.

De Britse illusionist Derren Brown is een meester in dit koude lezen. Hij geeft shows waarin hij mensen uit het publiek de indruk geeft dat hij hun diepste geheimen kent. Hij maakt daarbij, zegt hij, gebruik van het Forer-effect en andere trucs uit de algemene psychologie. Uiteindelijk is het zijn doel aan te tonen dat het werk van waarzegger en medium oplichterij is. ‘Je gaat zo mijn voorstelling zien in de wetenschap dat alles nep is; als dat je een ongemakkelijk gevoel geeft, is dat precies de bedoeling.’

Nadat ik met grote fascinatie naar een sliert films van Derren Brown had zitten kijken, begon ik de technieken ook te herkennen in anders shows – die van politici, filosofen en wetenschappers. Overal wordt gebruikgemaakt van linguïstische trucs; zo las ik laatst een stuk van een vooraanstaand denker die indruk maakte met de analyse dat ‘de markt niet perfect is, maar het socialistische bestel ook niet’. Briljant – iedere denkende lezer vult zo’n bewering ogenblikkelijk met zijn eigen inzichten aan. En als een politicus begint over de ‘hardwerkende Nederlander’, dan denkt elke Nederlander meteen trots: ‘O, zie je wel, hij heeft het over mij!’

Derren Brown kwam zijn kunst toelichten in een gesprek met de overtuigde atheïst en scepticus Richard Dawkins, in een programma dat De vijanden van de Rede heette. Daarin viel op dat Dawkins in geen enkel opzicht nieuwsgierig was naar de aanpak van Brown. Hij wilde alleen maar horen dat het gemiddelde medium een charlatan is, en zo leek het interview algauw net zo nep als een programma van Cher.

Want eigenlijk is het niet interessant om een medium als oplichter te ontmaskeren; het is veel interessanter om iets te leren over de werking van de menselijke geest, die zich blijkbaar maar al te gemakkelijk laat verleiden door linguïstische trucs, of ze nu van Dawkins komen of van Cher.

Dat is de spannende les van het koude lezen: dat mensen allemaal zo op elkaar lijken. We zijn niet alleen vatbaar voor dezelfde suggesties – voor vleierij, die we aanzien voor een adequate beschrijving van ons karakter: ‘Je bent een doorzetter, meer dan gemiddeld, waar anderen opgeven, houd jij dapper vol.’ Maar we lijken ook op elkaar omdat we ervaringen delen, we hebben allemaal dezelfde tegenslagen gehad, dezelfde conflicten en dezelfde momenten van verlossing.

We verlangen naar intimiteit en begrip, we hebben iets naars meegemaakt tijdens een vakantie, we hebben allemaal wel eens kleren gekocht die we nooit hebben gedragen. En deze gedeelde ervaringen zijn voer voor de mensen die ons bespelen, of ze nu waarzegger zijn, reclamemaker, politicus of auteur. De toekomst voorspellen is dan ook helemaal niet zo moeilijk als je weet hoe het werkt, en ik voorspel hierbij dat we straks zullen kiezen voor de politici die het handigst zijn in koud lezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden