De toekomst van toen

Bij wijze van geschiedenisles: wat voorspelden de media destijds over het koningschap van Beatrix? Nou: we zouden een intelligente, kille, dominante en vreselijk eigenwijze moeder des vaderlands krijgen.

Ruim twee maanden voor de dag dat Beatrix Wilhelmina Armgard van Oran- je Nassau haar moeder op zal volgen, op 19 februari 1980, komt in de Volkskrant Johnny Hoes aan het woord, de platenbaas en producer. Het stukje gaat over de platen die zijn opgenomen ter gelegenheid van de troonswisseling. 'Iedereen denkt alleen maar aan Juliana', klaagt Hoes.


Hij komt in actie. Hoes benadert twee artiesten die hij heeft zien optreden in een tv-programma van Sonja Barend, Sonja's Goed Nieuws Show. Voor 'Het duo met de hoed' schrijft hij een 'spontane hommage', zoals de krant het noemt. 'Trix, nu kom jij op de riks. En dat is niet niks', stellen Jeanne en Hans zingend vast.


Het folkrockduo behoort tot de uitzonderingen. Terwijl koningin Juliana tal van liefdevolle muzikale odes moet verwerken, het gevoelige Juliana bedankt van Willy Alberti bijvoorbeeld, komt Beatrix er bekaaid vanaf. Het zijn vooral anarchisten en linkse opstandelingen die zich door haar laten inspireren, zoals de punkers van de Megafoons uit Utrecht:


Ja donder toch op met je nieuwe koningin


het vorstendom we gaan er tegenin


want niemand verdient een gouden kroon


stoot de monarchie dus van de troon


Niet alleen de kraakbeweging is sceptisch. Veel warme gevoelens en genegenheid roept de kroonprinses niet op. Uit de kranten en tijdschriften die in 1980 in de weken voor de troonswisseling verschijnen, rijst een beeld op van een zakelijke, intelligente, ongeduldige, koppige, dominante, progressieve vrouw; een kille vrouw zelfs.


Het is een grof beeld, zonder al te veel details. Beatrix heeft zichzelf nooit bloot gegeven. 'In Nederland blijven de wegen van de kroonprinses in deftige nevelsluiers gehuld', schrijft Elseviers Magazine op 9 februari geërgerd.


En: 'Schaars waren de informaties die licht wierpen over de gedachten, de emoties achter de glimlach van de kroonprinses die de raadselachtige smile van Da Vinci's Mona Lisa naar de kroon stak.'


Vleiend zijn de meeste stukken die in de weken voor de troonswisseling verschijnen allerminst. In NRC Handelsblad komen op 19 april (anoniem) tientallen vrienden en kennissen van Beatrix en de koninklijke familie aan het woord.


Iemand klapt uit de school over haar gezin. 'Ook in die kring is Beatrix ongelooflijk dominerend: ze commandeert iedereen, ook de koningin die zich dat dan laat aanleunen. Met de zusjes, vooral met Margriet, geeft dat nogal eens moeilijkheden. Maar haar houding vloeit ook voort uit het feit dat ze ongekend goed kan organiseren. Alleen dat dominerende toontje...'


In dat beeld past ook het scherpe artikel in Elseviers Magazine waarin wordt gesteld dat Beatrix als koningin veel meer aan haar grootmoeder zal doen denken, Wilhelmina, dan aan haar moeder, Juliana, de zachtmoedige vrouw die als een gewone sterveling in het openbaar fietste en de band tussen het koningshuis en het volk verstevigde.


'Maar hoe is ze werkelijk? Is ze die hooghartige prinses, die een en al zelfbewuste, recht op haar doel afstevenende ambitieuze troonopvolgster, de doorzetster, de dominerende geestelijke erfgename van de oude koningin Wilhelmina?'


Elseviers Magazine beklaagt zich erover dat het leven van de kroonprinses in de ogen van het volk niet meer is dan een eindeloze reeks clichébeelden: Beatrix te paard, Beatrix op ski's, Beatrix in een zeilboot, Beatrix op de fiets, Beatrix die linten doorknipt of 'champagne verkwistend tegen de boeg van een schip en altijd die eeuwige glimlach rond de vlezige kaken.'


Ze is geen grote onbekende, maar veel scheelt het niet. Voorspellingen over de manier waarop zij zich als koningin zal manifesteren, worden dan ook met de grootst mogelijke omzichtigheid geformuleerd.


Twee anekdotes keren in de geschreven media terug. Op veel plaatsen wordt met een zekere huiver verwezen naar een beruchte brief die PvdA-fractieleider Nederhorst vijftien jaar eerder, in de maanden voor het huwelijk van Beatrix en Claus, aan zijn partijgenoten schreef. Nederhorst maakte zich over Claus geen zorgen, maar wel over de kroonprinses 'wier eigenzinnigheid krachtig in toom zal moeten worden gehouden.'


De tweede anekdote ontstaat tijdens een interview in het weekblad Margriet, door tv-presentator Mies Bouwman. Ik ben erg ongeduldig, zegt Beatrix. Bouwman is verrast. 'Ongeduldig? Dat heb ik nog nooit over u gelezen. Wél eigenwijs.'


Beatrix: 'Misschien vinden mensen mij eigenwijs, maar als ik zelf een vinger op mijn zwakste plek moet leggen, dan is het: ik ben ongeduldig.'


Ongeduldig dus en eigenwijs en, zoals de Volkskrant welwillend schreef, 'hunkerend naar vriendschappelijke relaties.' Er zijn veel vragen, bijvoorbeeld over de 'enigszins vage links-liberaal-gerichte sympathieën van de nieuwe koningin' (Elseviers Magazine).


Ook buitenlandse waarnemers zijn er niet gerust op. 'Beatrix mist de warmte die haar moeder op het volk kon uitstralen', schrijft The Observer. 'Zij wordt beschouwd als koppig, gemakkelijk te irriteren en autoritair.'


Voor Beatrix is er als koningin in 1980 veel te winnen - de sympathie van het volk vooral.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden