De toekomst van de serieuze media is in handen van internetmiljardairs

Ze hebben groot geld verdiend op internet en ze ontfermen zich over de kwakkelende journalistiek. Dat moet dan wel uit idealisme zijn, of?

Hun plannen vielen uit het niets samen. Toen internetmiljardair Pierre Omidyar (46), rijk geworden met eBay, benaderd werd om The Washington Post te kopen, zette hem dat aan het denken: wat zou ik met dat geld (250 miljoen dollar) kunnen bereiken als ik een nieuw digitaal medium vanaf de grond zou opbouwen?

Hij legde contact met Glenn Greenwald, de Amerikaanse onderzoeksjournalist die het afgelopen jaar wereldberoemd werd met de NSA-onthullingen. Wat bleek? Greenwald was toevallig net bezig met het opstarten van een platform voor onderzoekjournalisten en zocht geldschieters.

Een nieuwsorganisatie was geboren. Zo snel kan het gaan als je miljarden hebt en overtuigd ben van het nut van gedegen journalistiek voor het functioneren van de democratie.

Het nieuws over Omidyar (geschat vermogen: 6,2 miljard euro) en Greenwald kwam twee maanden nadat een andere internetmiljardair grootse plannen in de journalistiek had aangekondigd. Jeff Bezos, die met Amazon 20 miljard euro vergaarde, was net als Omidyar benaderd om The Washington Post te kopen en hapte wel toe. Voor 250 miljoen dollar nam de 49-jarige Bezos de krant over van ondernemersfamilie Graham.

Een jaar eerder had Chris Hughes (30) ook al miljoenen besteed om eigenaar (en hoofdredacteur) te worden van een eigen journalistiek icoon. Hughes, medeoprichter van Facebook, kocht het eeuwoude tijdschrift The New Republic, een relatief klein maar prominent blad (oplage 50 duizend) dat al jaren een kelderend lezersbestand had.

'Winst is niet mijn motief', zei Hughes tegen The New York Times. 'De reden van mijn betrokkenheid is dat ik geloof in de doorwrochte journalistiek die de samenleving nodig heeft.' Hij was de eerste in een reeks digitale inboorlingen die zich - tenminste deels - uit idealisme waagden aan de serieuze journalistiek, toch een industrie in verval.

Bezos en Omidyar gaven respectievelijk slechts 1 en 3 procent van hun vermogen uit. Enorme risico's lopen ze niet. Er zijn dagen dat het totale vermogen van Bezos schommelt met 249 miljoen dollar, berekende financieel persbureau Bloomberg. Als The Washington Post jaarlijks 100 miljoen dollar verlies zou maken (afgelopen jaar was dat 49 miljoen dollar), zou Bezos dat 250 jaar vol kunnen houden. Hoe dan ook: het geld is meer dan welkom in de journalistiek. Eindelijk middelen voor experimenten en eindelijk kennis van digitale innovatie, jubelden vele mediacritici.

Maar er klonk ook argwaan. Gaan we misschien terug naar de tijd van krantenbaronnen? In dezelfde week dat Bezos The Post overnam kocht zakenman John Henry, eigenaar van honkbalclub Boston Red Sox, The Boston Globe. Hij zei de lokale journalistiek te willen stimuleren.

Van de drie mannen heeft eBays Omidyar, een Amerikaan van Frans-Iraanse afkomst, de meeste ervaring in de journalistiek. Hij begon in 2010 op Hawaï een journalistiek project genaamd Honolulu Civil Beat, een nieuwssite achter een betaalmuur. Omidyar, die zich met de dagelijkse gang van zaken op de redactie bemoeide, liet in interviews weten dat hij onderzoeksjournalistiek essentieel acht voor de werking van de democratie. Een overtuiging die hij herhaalde bij de bekendmaking van zijn nieuwe project (werktitel: NewCo), dat om een zo breed mogelijk publiek te bereiken ook onderwerpen als sport en entertainmentzal behandelen.

Ook de gangen van Hughes verraden een flinke dosis idealisme. Hij vertrok bij Facebook om de toen onbekende senator Obama te helpen met zijn digitale campagne, voerde actie voor het homohuwelijk en richtte Jumo op, een sociaal netwerk voor goede doelen.

Amazons Bezos staat tot slot niet per se bekend om zijn altruïstische aard. Wel investeert hij in opmerkelijke (prestige)projecten. Zo doneerde hij 42 miljoen dollar om een enorme klok te laten bouwen in Texas die tienduizend jaar mee moet gaan. Ook heeft hij een eigen bedrijf dat ruimtereizen betaalbaar moet maken en liet hij de restanten opduiken van de straalmotoren waarmee de Apollo 11 in 1969 opsteeg naar de maan.

Als hij geen directe affiniteit heeft met journalistiek, heeft Bezos dus in ieder geval een zwak voor iconen. En wellicht een schuldgevoel over de ondergang van (kleine) boekhandels die hij met zijn internetwinkel heeft veroorzaakt, suggereerde het Amerikaanse tijdschrift The Atlantic.

Kranten en tijdschriften zijn, met hun ingestorte advertentie-inkomsten en krimpende oplagen, behalve door de recessie ook door datzelfde internet getroffen. Zo bekeken werd het misschien wel tijd dat het internet iets terugdeed.

De afgelopen eeuw waren kranten vooral in bezit van grote families als de familie Graham (The Washington Post), Chandler (Los Angeles Times) en Bancroft (The Wall Street Journal). De Sulzbergers van The New York Times zijn de enige overgebleven familie uit dat rijtje. De toekomst van de traditionele journalistiek lijkt sinds 2013 in de handen te liggen van steenrijke internetondernemers die volledig thuis zijn in digitalisering. Wat zijn hun beweegredenen? En wat voor gevolgen heeft deze ontwikkeling?

WAAROM INVESTEERT EEN INTERNETMILJARDAIR IN EEN JOURNALISTIEKE ORGANISATIE?

A. Uit machtshonger: om politiek mee te bedrijven

Hoewel Bezos niet bekend staat om zijn uitgesproken politieke overtuigingen, werd er veelvuldig in de Amerikaanse media gesuggereerd dat hij The Post kocht om politieke invloed uit te oefenen. Officieel staat de aankoop los van Amazon - Bezos kocht de krant met privégeld. The New Yorker betoogde dat bedrijven als Google, Facebook en Amazon niet zozeer bedreigd worden door de concurrentie als wel door toezicht en beteugeling door de overheid vanwege hun monopoliepositie. Google, Apple en Facebook staan onder druk door privacy-, mededingings- en andere toezichthouders. Over de belastingconstructies van Amazon is ook steeds meer te doen. En nu is Bezos eigenaar van de krant die de toon bepaalt in Washington. Dat moet hem iets waard zijn, aldus The New Yorker. 250 miljoen dollar, misschien?

Hughes lijkt geen noemenswaardige zakelijke belangen te hebben om voor te lobbyen in Washington en zijn blad staat al bekend als progressief - daar zal weinig aan veranderen. Ook van Omidyar wordt (nog) niet gevreesd dat hij een dubbele agenda heeft. Door in zee te gaan met Greenwald en zijn NSA-files heeft hij zich nu al anti-autoritair opgesteld. Daarnaast moet hij met NewCo nog een betrouwbaar merk en een publiek opbouwen. Met opzichtig tendentieuze stukken zal dat lastig worden.

B. Uit idealisme: om de journalistiek/democratie te redden

Gevraagd naar hun beweegredenen hebben Omidyar en Hughes meerdere malen gezegd dat kritische journalistiek essentieel is voor de democratie. Bezos laat zich nog niet in zulke grote termen uit en zegt sowieso weinig; hij gaf na zijn aankoop alleen een interview aan The Post en aan het tv-programma 60 Minutes. Daaruit bleek dat hij door bestuursvoorzitter Don Graham van The Post gedurende meerdere gesprekken overgehaald moest worden om de krant te kopen en dat hij niet zelf contact had gezocht. Dit schijnbare gebrek aan overtuiging kan hij ook veinzen om andere motieven (zie boven en onder) te verbergen.

In de Verenigde Staten is er onder filantropen sowieso een veel rijkere traditie in het ondersteunen van journalistiek dan in Nederland. Zo geeft de rijke familie Sandler 10 miljoen dollar per jaar aan journalistiek onderzoeksbureau ProPublica. Het bekendste voorbeeld in Nederland is de investeerdersfamilie Van Vliet die via de stichting Adessium een bijdrage levert aan De Nederlands-Vlaamse Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ).

C. Uit ijdelheid: om een icoon te redden

Miljardairs en miljonairs zijn niet zelden ijdel en houden van prestigeprojecten en speeltjes. Oliesjeiks en hun voetbalclubs zijn daar het makkelijkste voorbeeld van. Maar het staat ook goed op je Wikipediapagina om een krant of tijdschrift - met goede naam en veel historie - van de ondergang te redden of een ambitieus journalistiek project te beginnen.

Nieman Lab, een project van Harvard, beargumenteerde dat Bezos bouwt aan zijn nalatenschap, aan de wereld en aan zijn kinderen. Hij wil kortom dat zijn familienaam de annalen van de geschiedenis in gaat.

Het schuldgevoel wat Bezos zou kunnen hebben over de boekhandels, zou ook voor Omidyar kunnen gelden met kranten: het was zijn eBay (en soortgelijke nakomelingen) dat de rubrieks- en personeelsadvertenties in kranten overbodig maakte.

Een andere interessante suggestie kwam van niemand minder dan Chris Hughes in The New Republic. Waarom hij zijn blad had gekocht, was hem ook vaak gevraagd. Het antwoord: sterke merken doen er meer dan ooit toe. Met zichtbaar genoegen beschrijft hij hoe The Post en The New Republic instituties zijn die vervlochten zijn met de Amerikaanse geschiedenis. Juist in deze tijden van informatieovervloed wenden lezers zich tot een betrouwbare naam. En dat brengt ons tot het volgende punt.

D. Uit winstbejag: om (toch) geld mee te verdienen

Miljardairs zijn meestal niet zomaar miljardairs; ze hebben er een hekel aan geld te verliezen, ook al kunnen ze het lijden. Hoewel Omidyar heeft gezegd dat zijn nieuwe organisatie geen non-profit zal zijn, heeft zijn rechterhand en mediahoogleraar Jay Rosen bekendgemaakt dat alle winst die gemaakt wordt zal worden geïnvesteerd in het bedrijf. Omidyar handelt dus niet uit winstbejag, al zal hij er alles aan doen om geen verlies te lijden. Met de Honolulu City Beat heeft hij al laten zien dat hij weet hoe je online geld moet verdienen met nieuws achter een betaalmuur.

Voor Bezos zijn er meerdere mogelijkheden voor synergie met Amazon, een bedrijf dat als geen ander bekend staat om de manier waarop het informatie van de klanten opslaat en gebruikt om meer producten te kunnen verkopen. Informatie is de nieuwe olie, is een veelgehoorde kreet onder tech- en mediakenners. En niemand weet dat zo goed als Bezos. Hij zou de klantendata van Amazon kunnen koppelen aan de advertentieafdeling van The Post. Of hij zou op de Kindle, de e-reader van Amazon, de app van The Post standaard kunnen installeren. Hij zou zelfs papieren advertenties uit The Post met elke Amazon-bestelling mee kunnen sturen. Een krant hoeft kortom bepaald geen verlieslijdende onderneming te zijn.

WAT ZAL DIT BETEKENEN VOOR DE JOURNALISTIEK?

A. Digitale innovatie

Als er één ding mogelijk is geworden met de diepe zakken en digitale know-how van mannen als Bezos, Omidyar en Hughes, dan is het wel het experiment. Kranten en tijdschriften zijn net als hun uitgevers vaak logge bedrijven die niet zomaar vernieuwen. Hughes sprak eerder dit jaar in Amsterdam en vertelde hoe hij de Facebook- en Silicon Valley-mentaliteit naar The New Republic wilde brengen: experimenteren, snel lanceren, fouten maken, bètaversies testen en verbeteren en zo groeien. Het is deze grillige denkwijze van start-ups waar de journalistiek zo jaloers op is. Als er digitale innovatie uit een krant komt, wordt dat vaak jaren gepland en pas gelanceerd als het 'af' is en daarna jaren nauwelijks aangepast.

Het was voor Omidyar de reden om af te zien van de aankoop van The Post. Met Rosen heeft hij dé innovatiekenner van Amerika in huis gehaald. Hun project NewCo heeft veel weg van De Correspondent, het digitale medium van Rob Wijnberg, maar dan met een ongeveer tweehonderd keer zo groot budget en mogelijk advertenties. De basis ligt bij individuele vaak bekende journalisten die vanuit hun eigen betrokkenheid schrijven en het journalistieke proces laten zien. Het traditionele streven naar objectiviteit, wat Rosen 'the view from nowhere' noemt, laten ze varen.

Toch wordt ook van Bezos veel innovatie verwacht. Hij heeft drie karaktereigenschappen die The Post hierbij uitstekend kan helpen, aldus Slate. Hij doet alles om de klant te behagen, hij is zeer geduldig en heeft oog voor de lange termijn, en hij heeft bij Amazon laten zien altijd op zoek te zijn naar nieuwe verdienmodellen. Vooral dat eerste kenmerk baart sommige critici zorgen. Wat als hij de algoritmes van Amazon toepast op de krant? Dan krijg je zoiets als dit: 'Je hebt eerder entertainmentstukken gelezen, dus dan vind je deze achterklapartikelen vast ook leuk.' Personalisatie van kranten zou tot vervlakking en een tunnelvisie kunnen leiden.

Digitale innovatie kan ook het (vervroegde) einde van de papieren krant betekenen. Kranten zijn luxeproducten, volgens Bezos. 'Mensen hebben ook nog steeds paarden', zei hij sarcastisch tegen NBC, 'maar het is niet meer de primaire manier van vervoer.'

B. Belang van de geldschieter voorop

Voor het grootste gedeelte van de journalistiek betekent deze trend niets; de meeste media zijn niet in handen van steenrijke privé-eigenaren, maar van grote bedrijven en conglomeraten. Toch is het op zijn minst zorgwekkend dat een klein aantal miljardairs invloed kan uitoefenen op waar de relatief weinige onderzoeksjournalisten over schrijven. De krantenbaronnen van de vroege twintigste eeuw (zoals William Randolph Hearst) stelden een slecht voorbeeld: zeer partijdige en sensationele berichtgeving.

Natuurlijk zullen journalisten zich niet zomaar laten vertellen wat ze moeten doen en zijn mannen als Omidyar en Bezos zulke publieke figuren dat zij voor elke misstap verantwoording af moeten leggen. Alsnog is het de vraag of de illegale praktijken waar ook Amazon en eBay van beschuldigd zijn (en waar in sommige gevallen schikkingen getroffen zijn) evenveel aandacht zouden krijgen in hun eigen publicaties als elders. Als individuele weldoeners zo veel geld geven, is de vraag of verslaggevers vrij zijn om over hen te schrijven, op zijn zachtst gezegd, gerechtvaardigd. Het gaat de journalistiek er immers om de schijn van belangenverstrengeling te voorkomen, nog voordat belangverstrengeling überhaupt plaatsvindt.

Pierre Omidyar, 46

Rijk geworden met: eBay

VermogenL 8,5 miljard dollar (6,2 miljard euro)

Investeerde: 250 miljoen dollar (182 miljoen euro)

In: Een nieuw op te zetten digitaal medium, werktitel NewCo

Bereik: Nog niet bekend

Jeff Bezos, 49

Rijk geworden met: Amazon

Vermogen: 28 miljard dollar (20 miljard euro)

Investeerde: 250 miljoen dollar (182 miljoen euro)

In: krant The Washington Post

Oplage: 474 duizend

Chris Hughes, 30

Rijk geworden met: Facebook

Vermogen: 850 miljoen dollar (617 miljoen euro)

Investeerde: onbekend

In: weekblad The New Republic

Oplage: 50 duizend

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden