De toekomst kun je niet dwingen

Dat was een column naar mijn hart van Pieter Hilhorst (Forum, 13 juni). Hij hekelde daarin de toenemende neiging om mensen meer ontplooiingsmogelijkheden op te dringen....

Marcel van Dam

Recht op veiligheid? Oké. Maar dan niet zeuren over een zero tolerance-beleid met meer bekeuringen, meer camera`s, preventief fouilleren, meer en langere straffen, opvoedingskampen, avondklokken, wijkverboden, et cetera.

Willen mensen gezond zijn? Maar dan zult gij een andere leefstijl moeten accepteren. Wilt u een uitkering? Alleen als u een opleiding volgt, of integreert, of leert solliciteren.

De meerderheid vindt het prachtig. Want we willen geen last hebben van mensen die de samenleving op kosten jagen, die onze rust verstoren of die opvattingen hebben die wij niet gepast vinden. De middenklasse regeert. Dat is ook de echte oorzaak van de verstikkende regeldichtheid in de samenleving.

Het dwangmatige streven naar welvaart, gezondheid en geluk heeft veel te maken met het verlangen risico`s en onzekerheid zoveel mogelijk uit te bannen. Waarmee we op een maatschappelijke paradox zijn gestuit: vooruitgang en grotere welvaart vereisen vernieuwing en ondernemingszin en daarvoor moet je risico`s en onzekerheid voor lief nemen. Anders krijg je stagnatie.

Toekomstvoorspellingen hebben ook tot taak risico`s en onzekerheid te verminderen. De overheid heeft daarvoor het Centraal Planbureau (CPB) opgericht. Het is een zeer gedegen instelling die rapporten van hoge kwaliteit levert. Een regering kan niet zonder een dergelijk instituut. Om verantwoord te kunnen regeren moet je weten wat ongewijzigd beleid voor effecten heeft en wat eventuele alternatieven kosten en opleveren.

Toekomstvoorspellingen zijn vanzelfsprekend gebaseerd op de ontwikkelingen in het verleden. Aan ontwikkelingen in het verleden lagen opvattingen ten grondslag over de gewenste inrichting van de samenleving. Het is natuurlijk helemaal niet zeker dat die opvattingen in de toekomst ongewijzigd blijven in een samenleving die zo snel verandert dat het voor veel mensen niet is bij te houden.

Zo heeft het CPB onlangs een rapport gepubliceerd over het beleid dat nodig is om in de komende 100 jaar mensen dezelfde overheidsvoorzieningen te geven als wij nu hebben. Dat vind ik al een absurde exercitie, omdat het een slag in de lucht is om zo ver vooruit te kijken. Nog absurder is het om er vanuit te gaan dat mensen in de komende honderd jaar gelukkig worden van dezelfde voorzieningen als nu. Het rapport is gemaakt met het oog op de vergrijzing. Je kunt vrij precies voorspellen hoeveel 65-jarigen er over veertig jaar zijn en welk bedrag aan AOW die opslokken. Maar hoeveel zwaarlijvigen en drankzuchtigen zijn er over vijftig jaar en wat kosten die? Of verdienen we daar aan omdat ze vroeg sterven? In de gevangenissen zitten nauwelijks mensen van boven de 65. Zouden komende generaties dan evenveel gevangenissen willen hebben als wij? Of gaan ze langere straffen uitdelen omdat er zo veel gevangenissen zijn?

De uitgangspunten van het CPB zijn soms zeer discutabel. Zo wordt verondersteld dat de reële rendementen van pensioenfondsen in de komende eeuw gemiddeld niet meer dan 3 procent zullen bedragen. Als dat 4,5 procent zou zijn kunnen alle generaties in de komende honderd jaar van alle voorzieningen profiteren die er nu ook zijn. Het is onverantwoord om op basis van zo`n gok voor de komende kabinetsperiode bezuinigingen te bepleiten van 15 miljard euro, met alle verwoestende effecten van dien.

Maandag jongstleden publiceerde het CPB een rapport over de stijgende zorgkosten. Die kosten stijgen sneller dan het nationaal inkomen. Dat mag niet, zegt het CPB. Maar waarom eigenlijk? We worden steeds ouder en de omvang en kwaliteit van de zorg nemen toe. Waarom is het dan een probleem dat zorg een steeds groter deel van ons inkomen vergt? Andere uitgaven kunnen toch een steeds kleiner deel van het inkomen vergen? Zo geven we de afgelopen decennia relatief steeds minder aan voeding uit.

Waarom is het gewenst dat het particulier besteedbaar inkomen stijgt met hetzelfde percentage als de stijging van de productiviteit? Waarom gaat het CPB ervan uit dat we over vijftig jaar liever een dubbele koopkracht hebben dan meer en betere zorg?

Waarom durven we het risico niet te lopen dat we over vijftig jaar heel andere wensen hebben en heel andere mogelijkheden zien? Waarom zijn we zo bang voor de toekomst?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden