INTERVIEW

'De tijdgeest is: repressie, maar dat werpt te weinig vruchten af'

Strafrecht gaat over vergelding, maar verzoening is ook belangrijk, zegt de hoogste rechter. Terugblik op een carrière: de zaak-Wilders 'was een dieptepunt'.

Geert Corstens, president van de Hoge Raad, in Den Haag. Hij neemt volgende week afscheid.Beeld Jiri Buller

De hoogste rechter van Nederland houdt van carnaval. Liep mee in de Bossche optocht als de moordende bejaardenverzorger Marcel du M. Verkocht plaatsen in de hemel: in de wind, uit de wind, vooraan, achteraan - groot succes. Kosten: één biertje. Maar de volgende dag kwamen mensen bij hem klagen: je hebt me een verkeerde plaats verkocht, ik wil graag meer naar voren.


Zelfs de IRT-affaire schuwde Geert Corstens niet - de pijnlijke rel uit de jaren negentig toen bleek dat undercoveragenten betrokken waren bij het doorlaten van drugs.

Hoe verkleed je je als IRT-affaire?

'Door een deken hoog over je schouders op te trekken en te zeggen: 'wij zijn undercover'. Dat was in die tijd wel duidelijk.'

U was een fervent carnavalvierder. Toen u president van de Hoge Raad werd, was dat ineens afgelopen. Vrienden van u denken dat dat door uw functie komt.

'Deze functie heeft niet echt een grote rol gespeeld. Nou ja, misschien onbewust. Vaak had ik het gewoon te druk. Ook was het weleens zo koud dat ik dacht: brrr, nee, daar heb ik nu geen zin in.'


Geert Corstens (68) maakt bijna 20 jaar deel uit van de Hoge Raad, en mocht zich de laatste zes jaar de hoogste rechter van Nederland noemen. De afgelopen twee jaar was hij tevens voorzitter van alle hoogste rechters in de Europese Unie. Na zijn aanstelling als president initieerde hij direct een onderzoek naar het 'foute' verleden van de Hoge Raad tijdens de Duitse bezetting. Hij gooide de deuren open en was de eerste in zijn functie die geregeld interviews gaf - 'zelfs met De Telegraaf'.


Zijn integriteit strekte zich uit tot aan de keukentafel, waar hij met vrouw en dochters debatten voerde over lopende strafzaken zonder zijn persoonlijke mening prijs te geven. Zo moest hij zich eens buigen over een krulsla-teler die werd vervolgd omdat hij de regels voor het nitraatgehalte in sla schond. Volgens de krulsla-teler waren de algemene regels voor 'normale sla' niet op hem van toepassing, hij verbouwde immers krulsla. 'Ik vroeg thuis aan tafel: Wat vinden jullie? Het genadeloze oordeel luidde: sla is sla. Ik luisterde altijd graag naar de argumenten van mijn vrouw en dochters en nam die dan leuk mee het raadkamerdebat in.'


Die raadkamerdebatten gaat hij het meest missen, zegt Corstens als hij volgende week afscheid neemt. Ze zijn soms fel en spannend. Hoe stel je je op tegenover - bijvoorbeeld - euthanasie van demente bejaarden? Die zaak heeft zich nog niet aangediend, maar 'zal op enig moment komen'. En wat doe je met illegaal gevonden bewijs, als de politie zonder machtiging een woning is binnengetreden? 'Vroeger zeiden we dan: dat mag je niet gebruiken. Ik schreef zelfs, toen ik nog hoogleraar was, een open brief aan toenmalig minister Korthals Altes van Justitie waarin ik dit standpunt verdedigde. Van die visie ben ik inmiddels wat afgeraakt.'

CV

1946 1 februari, geboren in Helvoirt

1964-1969 Rechtenstudie Nijmegen

1973-1977 RAIO

1974 Promotie aan de UvA

1973-1977 Officier van justitie, Arnhem

1982-1995 Hoogleraar strafrecht, Nijmegen

1995-2006 Raadsheer in de Hoge Raad

2006-2008 Vice-president Hoge Raad

2008-2014 President Hoge Raad

Corstens is auteur van ongeveer 350 bijdragen aan Nederlandse en buitenlandstalige boeken en bundels, waaronder Het Nederlands Strafprocesrecht (2008). Onder meer onderscheiden als ridder in het Franse Légion d'Honneur en eredoctor aan de Universiteit van Antwerpen.

Geert Corstens is gehuwd en heeft drie dochters.

U bent rechtser geworden?

'Nou, ik weet niet of je dat rechtser moet noemen. Je kunt ook zeggen: we hadden vroeger te weinig oog voor het slachtoffer van een delict. Het leidde er weleens toe dat de verdachte vrijuit ging en het slachtoffer geen bescherming kreeg. Dat is gelukkig veranderd.'

Waar kijkt u met voldoening op terug?

'Er zijn vooral rechtszaken die me goed zijn bijgebleven: in 1975 werd het mogelijk rechtspersonen te vervolgen. De wetgever had opengelaten of je ook de overheid kon vervolgen. Lange tijd oordeelde men: dat kan niet. In 1998 hebben wij gezegd: bij lagere overheden kan dit wél. Dat vind ik een heel belangrijk punt. En we hadden felle debatten over de acceptatie van anonieme getuigen, infiltranten en kroongetuigen.'

Waar kijkt u met onvrede op terug?

'Niet blij werd ik van die ene partijleider die tijdens zijn strafproces, dat op tv werd uitgezonden, zei: 'Als ik word veroordeeld hebben miljoenen Nederlanders geen vertrouwen meer in de rechter.' Een parlementariër die zo'n uitspraak doet, ondermijnt de rechtsstaat. Dat was een dieptepunt in mijn carrière.'

U noemt hardnekkig zijn naam niet.

'Nee. Ik wil er nog wel iets over zeggen: vorige maand was ik bij de herdenking van de Slag om Arnhem. De dag erna werd herdacht dat de Polen ons daarbij enorm hebben geholpen - vele jonge Polen zijn gestorven bij de oversteek vanuit Driel aan de noordkant van de Rijn. Toen moest ik terugdenken aan het Polenmeldpunt. Hoe is het mogelijk dat een politieke partij zo'n meldpunt inricht, terwijl die Poolse jongens hun leven voor ons hebben gegeven?'


In het tv-programma Buitenhof sprak Corstens zich destijds uit over 'die ene partijleider', Geert Wilders. Parlementariërs, zei de opperrechter, moeten niet bijdragen aan ondermijning van de rechtsstaat, maar juist aan het hoog houden ervan. En: 'Ik zou graag willen dat mensen respect hebben voor rechterlijke beslissingen, ook als die anders luiden dan ze zelf wensen.'

Geert CorstensBeeld Jiri Buller

Minister Opstelten van Justitie distantieerde zich destijds niet van Wilders' uitspraken, tot ergernis van veel rechters. Wat vindt u daarvan?

Schouderophalend: 'Misschien deed hij dat wel niet omdat ik in Buitenhof al had gesproken.'

Wat vindt u van het beleid van deze minister en zijn staatssecretaris?

'Daar oordeel ik niet over. Wel vind ik de bezuiniging op de griffierechten - die gelukkig deels is teruggedraaid - heel slecht. Als je een groot bedrijf bent, is dat geen probleem. Als je weinig geld hebt ook niet - dan krijg je rechtsbijstand. Maar die middengroep, daar zit het grote probleem. Als iemand moet procederen en die moet beginnen met 5.000 euro op tafel leggen, is dat al heel wat. En dan moet je je advocaat ook nog betalen. Daardoor wordt de toegang tot de rechter steeds moeilijker.'

Wat vindt u van de bezuinigingen bij het Openbaar Ministerie?

'Ook dat wordt een beetje teruggedraaid, maar het blijft een enorm forse ingreep. Je hoort vanuit de rechtspraak dat ze daar last van hebben, en dat de kwaliteit soms tekortschiet. Dat is zorgelijk.'

U steunde het Manifest van Leeuwarden, een protest tegen onder meer de toenemende werklast van rechters.

'Ik wil waarschuwen voor het verlies van kwaliteit als je onder tijdsdruk een enorme hoeveelheid zaken moet verwerken. Ik heb niet de indruk dat we momenteel onder het kwaliteitsniveau zitten, maar het risico bestaat nog steeds. Je krijgt wel-eens signalen dat rechters bijvoorbeeld te weinig tijd hebben om opleidingen te volgen. Dat is niet goed.'


Vorig jaar stond hij op de kansel. Hoewel vergelding in het strafrecht een prominente rol speelt, sprak Corstens op uitnodiging in de Amsterdamse Vrijburgkerk over vergeving. Verzoening in het strafrecht zou meer aandacht moeten krijgen, stelt de rechter. 'In het strafrecht is vergelding een belangrijke notie. Er is een misdaad begaan, die moet worden vergolden. Maar als twee buren elkaar de kop in hebben geslagen, moeten ze morgen weer met elkaar verder. Dat gaat beter als je je met elkaar verzoent dan wanneer je vijandig tegenover elkaar staat. In sommige arrondissementen loopt een project met het samenbrengen van daders en slachtoffers, daar hoor ik positieve geluiden over. Excuses slaan een brug naar de ander. Jij zegt: het had niet zo moeten gebeuren, ik heb er spijt van. Dat kan louterend werken. En een slachtoffer kan met excuses onder het verleden misschien geen punt, maar wel een komma zetten; het is vreselijk wat er gebeurd is, maar nu begrijp ik het, ik kan weer verder.'

Als een verdachte excuses maakt, wordt dat beoordeeld als een schuldbekentenis.

'Ja, dat kan enorme financiële gevolgen hebben. Mensen zullen zich dan in vervolg wel twee keer bedenken voordat ze sorry zeggen. We moeten proberen een samenleving te creëren waarin dat makkelijk kan. Bij parlementaire enquêtes kan het ook - bekentenissen kunnen later in de rechtszaal niet tegen je gebruikt worden. Het zou mooi zijn als dat in het strafrecht ook geldt voor het aanbieden van excuses. Ik zou een wet hierover toejuichen.'

In welke rechtsgebieden is volgens u verbetering nodig?

'Georganiseerde criminaliteit is een enorm probleem. Niet zozeer de opsporingsbevoegdheden of strafbepalingen - maar de vraag: wil je er geld in steken? Is er voldoende capaciteit? Dat is iets waar je je zorgen over kunt maken. Maar ja, de politie en het Openbaar Ministerie moeten nou eenmaal keuzes maken.'

Zou u een andere keuze maken?

'Dat durf ik niet te zeggen. Ik zie dat georganiseerde misdaad een probleem is, en ik zou heel veel aandacht geven aan jeugdwelzijn. De tijdgeest is: repressie, maar dat werpt niet voldoende vruchten af. Ik zou vooral investeren in preventie: zorg dat ze activiteiten hebben, zorg voor werk.'


In Nederland worden veel personen afgeluisterd. Misschien wel te veel, stelt Corstens. 'Vroeger werd dat gedaan bij uitzonderlijke delicten, nu is het standaard. Dan denk ik: is dat wel een goede ontwikkeling? Het wordt een minder effectief middel, want mensen kunnen weten dat ze getapt worden. Gelukkig zijn er veel criminelen die nog niet zo slim zijn en blijven bellen. Dat is heel prettig.'

In Europa gaan stemmen op voor een Europees Openbaar Ministerie.

'Een Europese vervolgingsinstantie heeft nog maar weinig steun binnen de EU. Het zou alleen over EU-fraude gaan. De bevoegdheid van de federatie gaat ten koste van die van de lidstaten. Frauderende boeren zouden dan naar Brussel moeten, mensen herkennen zich mogelijk niet meer in de justitie van het betreffende land. Ik aarzel of dat allemaal zo verstandig is. Stel dat er een Europees schandaal over kinderporno ontstaat, Neem zo'n Robert M.-zaak, moet het EU-OM zo iemand vervolgen? Ik zou zeggen: denk er nog eens over na.'


De 'Dikke Corstens', een 980 pagina's tellend standaardwerk over strafprocesrecht van zijn hand, staat in de boekenkast van alle rechters en rechtenstudenten. Enkele jaren geleden sloot Corstens zich op in het studiecentrum NIAS in Wassenaar om het boek te herschrijven. Ruim een half jaar woonde hij doordeweeks in het onderzoeksinstituut en zag hij zijn gezin alleen in het weekend. Een van zijn dochters vertelt geamuseerd hoe haar vader zijn werkdagen daar begon met een aflevering van de soapserie As the world turns.


Lachend: 'Oh ja, dat was zo'n eindeloze serie. Ik keek ook naar Westenwind en Goede Tijden, Slechte Tijden. Heerlijk ontspannend. Door de cliffhanger werd je gegrepen, dus dan keek je de volgende dag weer. Op een gegeven moment werd het me te veel: fraude en een verkrachting in één aflevering vond ik een tikkeltje ongeloofwaardig. Nu kijk ik Downtown Abbey. Vooral de oude mevrouw vind ik erg leuk.'

Geert CorstensBeeld Jiri Buller

Wat gaat u doen na uw pensioen?

'Eerst ga ik het derde deel van Les Thibault van Roger Martin du Gard uitlezen, de Franse Nobelprijswinnaar. Ik lees graag boeken in de Franse taal. En ik ga reizen. Mijn vrouw en ik hebben een groot plan om naar Zuid-Italië te gaan. En ik wil graag naar Amerika. Lekker zorgeloos rondtrekken in een camper.'

Gaat u nu weer carnaval vieren?

(Glimmende ogen): 'Dat zou héél goed kunnen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden