De tien hoogtepunten van de gemeenteraadsverkiezingen

Het politieke landschap van Nederland ziet er op donderdag 20 maart totaal anders uit. De kiezer ging woensdag naar de stembus om af te rekenen met de heersende partijen en anderen een kans te geven. Wat is er gebeurd? De gemeenteraadsverkiezingen in tien hoogtepunten.

D66'ers vieren de verkiezingswinst.Beeld anp

1. D66 takes it all
De partij van Alexander Pechtold is dé grote winnaar van deze verkiezingen. Stad na stad kleurt groen. Drie van de vier grote steden: Amsterdam, Den Haag en Utrecht. Maar ook in Amersfoort, Groningen, Delft, Tilburg, Zaanstad, Enschede, Leiden, Velsen, Beverwijk, Zoetermeer, IJsselstein, Schiedam, de Utrechtse Heuvelrug, Houten, De Bilt, Apeldoorn, Haarlem, Tiel, Gouda en Hilversum is de partij de grootste, blijkt tegen 2 uur 's nachts. Partijleider Alexander Pechtold bij het feest in Utrecht: 'Vandaag is aangetoond dat D66 de partij is die kansen pakt om vervolgens kansen aan mensen te geven.'

2. Coalitie krijgt klappen
De regerende partijen op het Binnenhof zien hun macht lokaal afbrokkelen. De PvdA, jaren lang heer en meester in de meeste grote steden, moet plaatsmaken voor D66. In de hoofdstad, waar de partij sinds de oprichting in 1946 altijd heeft bestuurd, houdt de partij nog 10 zetels over. D66 pakt er 15 en kan het initiatief nemen in het formeren van een college. De PvdA levert landelijk bijna eenderde van haar raadszetels in. Partijleider Diederik Samsom toonde zich desondanks strijdbaar: 'We zijn geen mooiweerpartij. Mensen verwachten van ons dat we de kopjes niet laten hangen.'

Ook de VVD moet incasseren. De partij daalt van 15,4 procent van de stemmen in 2010 naar 12 procent in 2014. VVD-leider Mark Rutte moet toegeven dat zijn partij 'een forse tik' heeft gehad. Maar ook de VVD is geen partij die alleen bestuurt als de zon schijnt, zei hij. De economie trekt aan, maar concrete resultaten laten nog op zich wachten. Daarom moeten de regerende partijen nu betalen, menen zij.

Alexander Pechtold (D66) (L) en Diederik Samsom (Pvda) bespreken de uitslag bij de NOS.Beeld anp
VVD-leider Rutte spreekt zijn achterban toe.Beeld anp

3. Leefbaar wint Rotterdam
Pim Fortuyn is terug in de gedaante van Joost Eerdmans. De laatste erfgenaam van Pim boekte door een sterke campagne klinkende winst op bestuurspartij PvdA. Ook in Rotterdam moeten de sociaaldemocraten het stokje overdragen, maar in deze grote stad, de tweede van het land, gaat de macht naar een lokale partij. Leefbaar pakt 14 zetels, de PvdA houdt er slechts 8 over. Lijsttrekker Eerdmans kon het niet duidelijker stellen toen hij zei: 'Dit is zo'n groot mandaat dat we krijgen, het geeft ons de sleutels van de stad in handen.'

4. Geert 'minder Marokkanen' Wilders behoudt Almere
De PVV van Geert Wilders leek in de twee gemeenten waar de partij meedeed, Almere en Den Haag, de grootste te worden. Maar om 2 uur 's nachts bleek de werkelijkheid van de harde stemmen toch anders dan die van de prognoses. De PVV wint in Almere, maar moet in Den Haag D66 voor zich dulden.

Wilders had eerder op de avond in Den Haag zijn PVV-aanhang antwoord laten geven op de vraag: 'Willen jullie meer of minder Marokkanen? 'Minder! Minder! Minder!', riepen de PVV'ers. In Almere behield de PVV 9 zetels en bleef de grootste, maar de partij haalde wel minder stemmen dan vier jaar geleden: 20,6 procent nu tegen 21,5 procent in 2010. Ook in Den Haag stemden minder mensen op de PVV.

Leefbaar-lijsttrekker Joost EerdmansBeeld anp
PVV-partijleider Geert Wilders (L) en Henk Bres tijdens de verkiezingsavond van zijn partij na de gemeenteraadsverkiezingen.Beeld anp

5. CDA verliest (of toch niet?)
Evenals VVD en PvdA leek het CDA in de eerste prognoses flink in te leveren. Het bureau Ipsos voorspelde in opdracht van de NOS bij het sluiten van de stembus honderden zetels verlies voor het CDA. In 2010 kreeg de partij 15,3 procent van de stemmen en vier jaar later zou partijleider Sybrand Buma op slechts 10,9 procent kunnen rekenen, zo voorspelde Ipsos om 21.00 uur. Een verlies van maar liefst 4,4 procentpunt.

Een paar uur verder bleken de verhoudingen toch wat anders te liggen. Naarmate er meer stemmen waren geteld groeide het relatieve aandeel van de christendemocraten. Met bijna alle stemmen geteld, stonden de christendemocraten nog maar op een verlies van 0,8 procentpunt ten opzichte van 4 jaar geleden (van 15,2 naar 14,4 procent). 'Wij hebben laten zien dat we prognoses en peilingen kunnen verslaan', zo reageerde Buma.

6. Lokale verkiezingen, lokale winst
Voor de landelijke partijen betekent de uitslag een landverschuiving, maar de grootste winst is nog altijd voor de lokale partijen. Die groeiden gezamenlijk van 25,1 procent van de stemmen in 2010 naar bijna 30 procent nu. Overal in het land zullen kandidaten van partijen als Lijst Harry Bakker (8 zetels in Drimmelen), de Gestelse Coalitie (4 zetels in Sint Michielsgestel) en Texels Belang (3 zetels) feest gevierd hebben. Maar in de verslaggeving op televisie ontbraken ze. Al die politici die enkel de lokale belangen behartigen, schuiven morgen aan in de formatiebesprekingen.

CDA-leider Sybrand BumaBeeld anp

7. Socialisten en kleine christenen boeken historische winst
Ook de SP van Emile Roemer beleefde een mooie avond. De partij steeg van 3,7 procent vier jaar geleden naar 6,7 procent van de stemmen nu. Een historische uitslag voor de partij. 'Tijd om een feestje te vieren', concludeerde Roemer, die eindelijk de landelijke stagnatie van zijn partij in 2012 van zich af kon schudden.

ChristenUnie en SGP deden ook goede zaken. De kiezer lijkt de partijen te belonen voor hun constructieve opstelling als informele gedoogpartners van het kabinet. De SGP, traditiegetrouw een kleine partij met een vaste en daardoor beperkte achterban, groeit van 1,6 naar 1,9 procent van de landelijke stemmen. De ChristenUnie werd de grootste in Zwolle, krijgt er een half procentpunt erbij en groeit naar 4 procent. Partijleider Arie Slob toonde zich, als altijd, bescheiden: 'We willen stem geven aan ons geloof en dienstbaar zijn aan de samenleving. Het is mooi dat we meer handen krijgen om dat werk aan te pakken.'

8. One giant leap voor de SGP
Een kleine stap voor Lilian Janse, een grote sprong voor de SGP. In Vlissingen gaat voor het eerst in de geschiedenis een SGP-vrouw het ambt van volksvertegenwoordiger bekleden. Janse meldde zich aan als kandidaat omdat de SGP-mannen in Vlissingen de functie niet wilden. 'Iemand moet het doen', zei ze. Ze bleef er nuchter onder, maar dankzij haar optreden is ook de laatste partij die vrouwen van de kieslijst weerde verleden tijd.

SP-leider Roemer viert de lokale winst.Beeld anp
Lilian Janse, de eerste en enige vrouwelijke lijsttrekker van de SGP, wordt gefeliciteerd tijdens de uitslagenavond van de gemeenteraadsverkiezingen in het stadhuis van Vlissingen.Beeld anp

9 Jos van Rey, with a vengeance
Jos van Rey is terug. En hoe! Zijn Liberale Volkspartij Roermond (LVR) won 10 van de 31 zetels. De VVD, de partij die hem niet op de lijst wilde plaatsen omdat hij verdachte is in een corruptieonderzoek, hield er slechts 3 over. De kiezer stemt blijkbaar volgens het motto: onschuldig tot het tegendeel is bewezen. 'De burger heeft vertrouwen in LVR en heeft dat uitgesproken', zei Van Rey.

10. Ouderen zijn hot
Senioren Partij Maastricht is met 6 zetels de grootste geworden. De ouderenpartij laat PvdA, CDA en D66, elk met 5 zetels, achter zich. Maar ook elders doen de ouderen het goed. Landelijk stijgt het aandeel stemmen op senioren van 0,7 procent in 2010 naar 2 procent. Zo deed ex-PVV'er Richard de Mos in Den Haag goede zaken dankzij zijn fusie met de Haagse ouderenpartij en haalde 3 zetels.

De percentages in dit stuk zijn op basis van circa 98 procent van de stemmen en kunnen nog enigszins fluctueren.

LVR-voorman Jos van Rey.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden